Opinie

    • Folkert Jensma

De openbaarheid van de rechtspraak is een fictie

De rechtspleging is openbaar voor het publiek en iedere staatsburger wordt geacht de wet te kennen. Als er iets niet waar is dan wel deze twee, onder juristen zo geliefde geloofsartikelen. Feitelijk is de rechtspleging hoofdzakelijk besloten, op enkele streng bewaakte kieren na, waar je, mits gefouilleerd, geaccrediteerd en tegen het jargon gevaccineerd doorheen mag glippen.

Met enige regelmaat praat ik geïnteresseerde collega’s een middagje bij over ‘journalistiek en recht’. Dit om fouten te vermijden en elkaar bewust te maken van wat we niet weten. Zo maak ik zelf namelijk mijn eigen fouten, uit zelfvertrouwen. Mijn collegiale lesje: wees precies, gebruik geen juridische termen die je niet doorgrondt, vermijd anglicismen (de onuitroeibare ‘aanklager’), vermijd valse beeldvorming en clichés (voor de rechter ‘slepen’) wees alert op procedures die altijd net een tikje anders zijn, en instanties (noem niet alles ‘Justitie’), weet dat advocaten altijd partijdig zijn, een ‘sommatie’ niks hoeft te betekenen etc. En dan ga ik de routes uitleggen, naar wet en rechtspraak, naar de terminologie.

Daarna wil ik dan altijd in een diep zwart gat verdwijnen, diep bedroefd over dat ontoegankelijke bastion van het recht. Ga toch weg, met je taalgebruik uit vorige eeuwen, je gebrekkige databases, je onvindbare stukken, je kolossale afstand tot een moderne informatiesamenleving. Mijn collega’s zijn dan al licht verbijsterd vertrokken, vastbesloten om uit die antiek-analoge wereld van het recht zo lang mogelijk weg te blijven. In het voorbijgaan krijg ik dan de genadeklap. „Schrijf je hier wel eens over?” Uh… ben ik al een native geworden?

Hierbij dus steen des aanstoots nummer 1: Waar is de publieke database met alle vonnissen van de rechtspraak te vinden? Antwoord: nergens. Ja, er is wel iets dat in de buurt komt, namelijk rechtspraak.nl. Maar daarop tref je een selectie van 2 tot 3 procent van alle vonnissen. Die selectie maken de gerechten zelf, op basis van eigen criteria. Bestaat dat echt, een publieke dienstverlener die 97 procent van z’n productie uit het zicht houdt? Ja dus. Goh! Als je een bepaalde uitspraak niet kunt vinden, wil dat niet zeggen dat die niet bestaat. Structureel onderzoek (‘hoeveel taakstraffen dit jaar’ / ‘welke verschillen bestaan tussen rechtbank X en Y’) is dus onmogelijk. En incidenteel onderzoek (‘is advocaat X deskundig, is rechter Y streng of vergevingsgezind’) nooit representatief. Verder worden alle namen in alle vonnissen weggelakt; niet alleen van burgers, wat ik oké vind, maar vaak ook van bedrijven. Je kunt dus niet uitzoeken of bedrijf X of Y vaker is beboet wegens milieuovertredingen. Het gros van de uitspraken bereikt nooit de openbaarheid, maar alleen de partijen. Dat is het type openbaarheid uit de tijd waarin ‘voorhangen’ op het prikbord van het stadhuis voldoende was.

Steen des aanstoots no. 2. Meest gestelde vraag: hoe kan een journalist zich voorbereiden op een zaak of zitting? Zijn er onlinestukken beschikbaar, namen van rechters, advocaten, partijen, data, tijdlijn, voortgang van een zaak? Staat tevoren vast wanneer het vonnis komt? Nee, of slechts zeer beperkt. Over de openbaarheid van processtukken beslissen de partijen zelf – de WOB is niet van toepassing. Alleen in het strafrecht is de uitspraaktermijn spijkervast. Wie een zitting bijwoont, ontdekt dat de stukken daar bekend worden verondersteld. Daar zit je dus met je oren te tuiten – waar zou het over kúnnen gaan?

Steen des aanstoots no 3: de persrol. Als definitief bewijs van de digitale achterlijkheid van onze geliefde rechtspraak mag ik graag de ‘bestandenpostbus’ van de rechtspraak demonstreren, die je, mits ‘geaccrediteerd’, mag ontvangen. Daarin vind je een wilde variëteit van scans van geprinte originele formulieren, uitdraaien van interne planningssystemen, kopieën van dagvaardingen in 19e eeuwse wetboektaal en zowaar ook een paar heldere wekelijkse zittingslijsten ‘voor de pers’. Er bestaan echter ook rechtbanken die dergelijke informatie alleen per rechter en per dag verstrekken, wat gekmakend onoverzichtelijk is. Voor ‘alle strafzaken van rechter Jansen op dinsdag’ – klik hier. Niemand wil dit weten, behalve mr. Jansen zelf.

Is dit klein communicatieleed of staat het voor iets groters? Ik vrees het laatste.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma
    • Folkert Jensma