Rusland aansprakelijk stellen voor MH17 – wat betekent dat?

MH17 | Rechtspraak

Het geschil over MH17 kan alleen worden opgelost via internationaal recht als de betrokken landen daaraan meewerken.

Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken geeft een toelichting op het besluit van het kabinet om Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17. Bart Maat/ANP

Het kabinet heeft besloten Rusland per diplomatieke nota ‘aansprakelijk te stellen’ voor de gevolgen van de MH17-ramp. Maar wat betekent dat? Klopt er morgen een deurwaarder aan bij het Kremlin?

De zogeheten staatsaansprakelijkheid uit het internationale recht ontstaat als de ene staat zich onrechtmatig gedraagt tegenover de andere. Er moet dan door de ene staat ten koste van een andere een rechtsplicht zijn geschonden – en dat moet toerekenbaar zijn. In dit geval gaat het dan om onvoldoende voorzorgsmaatregelen dan wel onvoldoende onderzoek achteraf naar de oorzaak. Nederland stelt dat het aannemelijk is dat de militaire eenheid die de Boekraket bediende handelde in opdracht, althans onder verantwoordelijkheid van de staat Rusland. En dat er geen sprake was van zelfverdediging, overmacht of een noodzakelijke tegenmaatregel.

Zo’n aansprakelijkstelling is een hybride juridisch-politieke maatregel, typerend voor het internationale recht, dat is gebaseerd op verdragen en dus veelal op vrijwillige deelname. Begin maart liet minister Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) de Kamer al weten dat na zo’n diplomatieke nota gerekend moet worden op jarenlange onderhandelingen. Als de in gebreke gestelde staat tenminste zo vriendelijk is om zijn aansprakelijkheid ook ruiterlijk te erkennen.

Lees ook: Nederland stelt Rusland aansprakelijk voor neerhalen MH17

In dit geval kan Rusland zich bijvoorbeeld verweren door erop te wijzen dat Oekraïne medeverantwoordelijk is. Oekraïne liet na zijn luchtruim te sluiten, terwijl het wist dat er militair geweld tegen luchtverkeer in die regio plaatsvond. Rusland kan ook iedere verantwoordelijkheid voor de raketeenheid ontkennen.

Mocht Rusland echter zijn verantwoordelijkheid aanvaarden, helemaal of gedeeltelijk, dan kan er een gezamenlijke commissie worden ingesteld om de feiten vast te stellen. Bij de onderhandelingen kan ook een derde, neutrale, partij worden betrokken. Zo’n aanpak past bij een constructieve diplomatieke relatie en is erop gericht om er samen uit te komen. Consultaties kunnen makkelijk jaren duren.

Lukt dat uiteindelijk niet dan kan worden afgesproken het geschil voor te leggen aan het Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag. In 2016 hielpen arbiters van dit Hof nog om een geschil tussen China en de Filippijnen over de Spratlyeilanden op te lossen.

Lees ook: ‘Hooggeplaatste Russische militair hoofdverdachte neerhalen MH17’

Vredespaleis

Maar het is ook denkbaar dat Nederland en Australië zoeken naar een internationale rechter en dus een iets meer verplichtend juridisch kader. Daarvoor komt dan het Internationale Hof van Justitie in Den Haag het meest in aanmerking, gevestigd in het Vredespaleis. Op verzoek van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties kan dit Hof worden verzocht om een advisory opinion. Om zo’n adviesaanvraag voor elkaar te krijgen moeten de eisende landen politiek wel alle zeilen bijzetten.

Een andere route naar het Vredespaleis is denkbaar via de Conventie van Montreal uit 1971 (tegen vliegtuigkapingen) en het Internationale Verdrag voor de Burgerluchtvaart, waar Nederland en Rusland bij zijn aangesloten. Deze zogeheten Conventie van Chicago uit 1944 biedt de lidstaten na mislukte onderhandelingen de mogelijkheid eenzijdig een klacht in te dienen bij de VN-luchtvaartorganisatie ICAO. Is de verliezende partij het niet eens met het oordeel van de ICAO, dan kan dat aan het Internationale Hof van Justitie worden voorgelegd.

Eerder werd de ICAO geraadpleegd na het per ongeluk neerschieten door de Sovjet-Unie van een Koreaans passagiersvliegtuig in 1983 en het neerschieten van een Iraans passagiersvliegtuig door een Amerikaans fregat in 1988. Uit die procedures kwamen destijds geen sancties of compensaties te voorschijn. Tot een gang naar Den Haag in een luchtvaartzaak via deze conventies is het evenmin ooit gekomen. Wat vooral laat zien dat het internationale recht floreert bij goede politieke verhoudingen. En dat het bij gebrek daaraan weinig doorzettingsmacht heeft.

    • Folkert Jensma