opinie

    • Frits Abrahams

Roth bezoekt Primo Levi

Meer dan zijn Amerikaanse collega’s toonde Philip Roth grote belangstelling voor andere schrijvers, ook die in Europa. Hij zocht Milan Kundera op, Edna O’Brien en Ivan Klíma, maar zijn belangrijkste ontmoetingen had hij met Primo Levi, Joods-Italiaans schrijver, beroemd dankzij zijn boeken over zijn gevangenschap in Auschwitz.

In 1986 ontmoetten Roth en Levi elkaar tweemaal, achtereenvolgens in Londen en Turijn, de woonplaats van Levi. Roth werd vergezeld door de actrice Claire Bloom, zijn toenmalige vriendin met wie hij in 1990 een drie jaar durend huwelijk sloot dat eindigde in een vechtscheiding.

„Onze liefde was gedoemd te mislukken”, analyseerde ze later. „Philip kan geen relaties verdragen die vreedzaam verlopen. Hij heeft controverse, conflict en wrijving nodig. We hebben goede tijden gehad, maar die werden altijd gevolgd door uitbarstingen van boosheid en schuld.”

De rol van Claire Bloom in Roths contact met Levi is interessant. Zij opende Roth na de eerste ontmoeting de ogen voor een kant van Levi die hij niet vermoed had. Op Roth maakte Levi een gelukkige en levendige indruk, maar Bloom zag de wanhoop en het geblokkeerde gevoelsleven achter dat masker. „Ik zag hem volledig verkeerd”, zei Roth, „maar Claire is dan ook een actrice.”

Carole Angier, biograaf van Levi, vond de vergissing van Roth niet zo vreemd. Levi verenigde beide kanten in zich, schrijft ze, en bovendien was hij verheugd over de aandacht die Roth hem gaf. Roth intrigeerde Levi ook omdat hij zo openlijk over seksualiteit schreef.

Levi liet het Amerikaanse paar in Turijn de verffabriek zien waar hij jarenlang directeur was geweest en nam hen mee naar zijn favoriete restaurants. Ze bleven een weekend en Roth maakte een sterk interview met Levi, te vinden in het boek Philip Roth – Over het vak. „Zijn alertheid is bijna tastbaar”, schreef Roth, „een innerlijke scherpte die flakkert als een waakvlam.”

„Wat overleven betreft”, vertelde Levi hem, „(…) Ik blijf erbij dat er geen algemene regel was, behalve misschien dat je het kamp in goede gezondheid moest binnenkomen en Duits moest kennen. Afgezien daarvan overheerste het toeval. Ik heb slimme en domme mensen, dappere en laffe, ‘denkers’ en gekken zien overleven.”

Roth verbaasde zich over de invloed van de ernstig zieke moeder van Levi die bij haar zoon was ingetrokken. „Waar hij ook was, je voelde aan hem dat zijn moeder in een aangrenzende kamer zat te wachten.”

Die zorg voor zijn moeder verteerde Levi; volgens Angier was het de belangrijkste oorzaak van zijn depressies. „Ze is verlamd”, zei hij, „en ze verlamt mij.” Hij was bang dat hij zou sterven op dezelfde manier die zijn moeder wachtte – incontinent als een kind.

Roth en Bloom namen in tranen afscheid van Levi. „Ik weet niet wie van ons twee de oudere of de jongere broer is”, zei Levi.

Daarna keerden zijn depressies snel terug. Op 11 april 1987, zeven maanden na het interview met Roth, maakte Levi een einde aan zijn leven, althans, dat geloven de meeste ingewijden, enkele vrienden houden het op een ongeluk. „Ik was er kapot van”, zei Roth later. Het had hem net zo aangegrepen als de moorden uit de jaren zestig op John en Robert Kennedy en Martin Luther King.

    • Frits Abrahams