De bommenwerper van Rotterdam

Beelden in de stad

‘De Schaduw’ is meer dan een symbool van de vernietiging van Rotterdam in 1940. Het markeert ook het begin van het verzet en de start van de wederopbouw.

Het is op een zonovergoten dag even zoeken naar het standbeeld ‘De Schaduw’. Het ligt tegenover de ingang van metrostation Coolhaven, maar is verder nergens zichtbaar vanaf de hoger gelegen weg en brug. Dat is curieus, aangezien het werk oorspronkelijk werd besteld als markering of, zoals ontwerper Onno Poiesz (43) het noemt, een landmark. Meer passanten moesten bekend worden met het bestaan van het weggestopte Oorlogsverzetsmuseum (tegenwoordig Museum Rotterdam ’40-’45 NU), waartegenover ‘De Schaduw’ is opgericht.

Moeilijk zichtbaar of niet, het beeld zorgde voorafgaand aan de onthulling in oktober 2009 voor de nodige ophef. ‘De Schaduw’ is een 5 meter hoog betonnen standbeeld van een op zijn staart geplaatste Heinkel HE-111-bommenwerper (in het echt 18 meter lang met een spanwijdte van 23 meter). Een eskader van honderd van exact die gevechtsvliegtuigen verscheen op 14 mei 1940 boven Rotterdam en verwoestte de stad en meer dan 800 mensenlevens.

Niet gek dus dat het bij sommige Rotterdammers zwaar viel dat een beeld van dit ‘terreurtoestel’ werd geplaatst in de stad die hier juist zo onder te lijden had gehad. Een enkele Rotterdammer zei „niets Duits in mijn stad” te willen. „Omstreden beeld voor Rotterdams oorlogsmuseum”, kopte de Volkskrant na de onthulling in 2009.

Poiesz, vooral bekend als ontwerper van meerdere sierlijke deurknoppen in NS-treinen, glundert als de ophef ter sprake komt. „Het was een geweldig platform voor aandacht”, vertelt de kunstenaar vanuitzijn atelier in Delfshaven. „Ik snapte wel dat het beeld voor reactie zou zorgen, maar niet dat het etiket ‘omstreden’ erop geplakt zou worden”. Hoewel Poiesz kon genieten van de discussies, was het beeld juist een eerbetoon aan het leed van de Rotterdammers en aan het verzet dat er op volgde. „Het beeld moest een connectie hebben met Rotterdam én met het museum”, aldus Poiesz. „Het bombardement markeerde het einde van de strijd en het begin van het verzet, waarover het museum gaat.”

Het beton waarvan ‘De Schaduw’ is gemaakt staat volgens de beeldhouwer symbool voor de vernietiging door, en de wederopbouw na het bombardement. Poiesz omschrijft zijn creatie als een „behoorlijk rauw beeld”.

Inspiratie had Poiesz al opgedaan bij eerdere festivals waarvoor hij een rechtopstaand vliegtuig had gemaakt. Later was er een echte Heinkel te zien in de RDM Onderzeebootloods, een grote expositieruimte op Heijplaat, enkele jaren voor hij de opdracht voor ‘De Schaduw’ kreeg.

‘De Schaduw’ is geen onklaar gemaakt vliegtuig: onderaan de vleugels zijn vier kruisjes te zien, die de bommen moeten voorstellen die Rotterdam indertijd in de as legden. Bij nadere inspectie mist er eentje. Zou het een Heinkel net aan de start van het bombardement voorstellen? Navraag bij de kunstenaar leert dat de waarheid baneler is: een van de kruisjes is er kennelijk een keer uit getrokken of gevallen.

De titel van het werk kwam bij Poiesz op bij het zien van pamfletten uit de bezetting. Daarop zijn luchtbeelden van Rotterdam te zien waar de schaduwen van laagvliegende Heinkels overheen kruipen. Naast die letterlijke schaduw heeft het bombardement ook figuurlijk duisternis over de stad geworpen.

Het kunstwerk werd deels ook geïnspireerd door het museum waar het bezoekers voor moet trekken, vertelt Poiesz. Het bombardement gaat leven als je een verwrongen naaimachine ziet of een koektrommel met daarin verkoolde koekjes, aldus Poiesz. Museum Rotterdam ’40-’45 NU huisvest honderden voorwerpen die zijn overgebleven uit de Bezettingsperiode: zelfgemaakte bh’s, verzetskrantjes, foto’s en tal van beschadigde voorwerpen van de luchtaanval.

Het hoogtepunt van het museum is de zogeheten ‘experience’, waarbij je gezeten aan een meterslange tafel met schermen een film te zien krijgt die je het idee moeten geven middenin de luchtaanval te zitten. Ook hier bewegen de schaduwen van de Heinkels over de wanden en tafel.

Het museum gaat niet alleen over de vernietiging en verzet, maar ook over wederopbouw. Er is een ‘werkplaats’ ingericht, waar kinderen en jongeren worden bijgeschoold in dialoog, tolerantie en vooroordelen. De focus op herstel merk je ook in de omgeving van het museum en ‘De Schaduw’. In een gang bij metrohalte Coolhaven toont een muur beelden van de vernietiging van het bombardement, terwijl de daar tegenover liggende wand foto’s toont van jongeren die voor de Rotterdamse Academie voor Bouwkunst in de weer zijn.

‘De Schaduw’ is dan ook meer dan een symbool van de vernietiging van Rotterdam in 1940. Het markeert ook het begin van het verzet en de start van de wederopbouw van Rotterdam tot een nóg mooiere stad dan voor het bombardement. En zo staand op zijn staart oogt de Heinkel ineens heel wat minder bedreigend en roept de gedachte op: er is wel meer nodig dan een paar vliegtuigen om Rotterdam klein te krijgen.

    • Casper van der Veen