Als abortus mag, zijn de Ieren van God los

Ierland

Dit weekend hoort Ierland de uitslag van het referendum van vrijdag over abortus. Verdwijnt het verbod? Het is hard tegen hard.

Muurschildering in Dublin waarop Savita Halappanavar afgebeeld is. Zij overleed in 2012 in een Iers ziekenhuis aan complicaties van een miskraam, nadat artsen haar in een eerder stadium een abortus hadden ontzegd. Foto Clodagh Kilcoyne/Reuters

De walging zit in een gebaar, een flits eigenlijk. Een jonge vrouw – jaar of twintig, stippenjurk – in Monaghan krijgt een flyer in haar handen geduwd die oproept het abortusverbod te handhaven. Ze trekt haar schouders naar achteren, haar gezicht verstart: een schicht van woede en frustratie dat een Ierse man weer probeert een Ierse vrouw duidelijk te maken wat ze moet vinden, wat ze wel en niet met haar lichaam mag doen.

De man die in het stadje nabij de Noord-Ierse grens flyers uitdeelt, heet Tim Jackson (28). Drie weken is hij op rondreis om Ierland te houden zoals Ierland volgens hem hoort te zijn: barmhartig en behoudend. Al het leven dient geliefd en gekoesterd worden, zegt hij. Heeft hij door dat de vrouw van hem walgde? Dat zag hij niet.

Vrijdag kunnen 3,2 miljoen Ieren of níl, ja of nee, stemmen in een referendum over artikel 40 lid 3 sub 3 van de Ierse grondwet. „De Staat erkent het recht op leven van de ongeborene en, met inachtneming van het gelijke recht op leven van de moeder, garandeert in zijn wetten dit te respecteren, […] te verdedigen en te handhaven”, aldus de Ierse grondwet.

Lees ook: Ierland stemt, na een snoeiharde strijd: blijft het abortusverbod in stand?

De uitslag – het gaat erom spannen – wordt in de loop van zaterdag verwacht, maar zal hoe dan ook een tussenstap zijn. Als de Ieren ervoor kiezen het grondwettelijke verbod op abortus te schrappen, moet er een wet komen die abortus regelt. Dat is ingewikkeld. Een meerderheid in het Ierse parlement was voorstander van het referendum. Er is nog geen brede steun voor het voorstel dat vrouwen in de eerste twaalf weken van de zwangerschap zonder opgaaf van reden recht hebben op een abortus, zoals de regering wil.

Als een meerderheid tegen opheffing van het abortusverbod stemt, zal de onvrede bij de miljoenen voorstanders – vooral stedelijke jongeren – enorm zijn. Er zullen demonstraties volgen en acties voor een nieuw referendum. Ierland ondergaat een maatschappelijke verandering, naar een progressieve samenleving met minder macht voor de katholieke kerk.

Tim Jackson (28) deelt flyers uit voor het nee-kamp. Foto Melle Garschagen

Babymoordenaars

Hoe hard het debat is, weten Gaye (54) en Gerry Edwards (47). Ze hadden een kinderwens, hebben inmiddels een gezin van vier tieners, maar worden toch uitgemaakt voor babymoordenaars. Dat is omdat Gaye zeventien jaar geleden Ierland ontvluchtte voor wat in het Ierse debat gezien wordt als een abortus. Dat klopt niet. Bij Gaye werd vroegtijdig een bevalling opgewekt, waarna hun eerste zoon levenloos werd geboren.

In 2001 raakt Gaye zwanger. De wereld was perfect. Tot ze naar het ziekenhuis ging voor de twintig-wekenecho. Al snel bleek dat hun ongeboren kind anencefalie had, een aandoening waardoor schedel en grote hersenen niet aanwezig zijn. „Zodra de navelstreng werd doorgeknipt, zou ons kind sterven”, zegt Gaye. „Daarna hield het medisch advies op.”

Beduusd keerden ze huiswaarts. Gaye: „Ik dacht dat ik de enige vrouw in Ierland was die dit trof. Er was geen informatie.”

Hun huisarts ontving hen aan het eind van de dag, zodat ze ongezien binnen konden wandelen en alle tijd hadden om te praten. Hij pakte twee velletjes papier. Op een schreef hij ‘houden’, op de andere ‘afbreken’. Het leek Gerry en Gaye Edwards verschrikkelijk om nog maanden met blije aanstaande moeders naar zwangerschapsyoga te gaan, verwachtingen te wekken bij familie.

Ze bezochten een psychiater, om zeker te zijn dat ze mentaal in staat waren het besluit te nemen: afbreken. Van een arts in Dublin kregen ze een verwijzing naar een ziekenhuis in Belfast voor een vruchtwaterpunctie. „Een handgeschreven briefje, zodat het in geen enkel systeem te traceren was”, zegt Gerry.

Gaye (54) en Gerry Edwards (47). Foto Melle Garschagen

In Noord-Ierland, een autonome Britse provincie, is abortus ook niet toegestaan, anders dan in Engeland. Maar artsen waren bereid mee te werken aan een vroeggeboorte. Gerry: „De arts zei: ‘ik weet niet hoe jullie hier gekomen zijn, maar wij gaan jullie helpen’.”

Na drie dagen bedenktijd kreeg Gaye medicijnen om de bevalling op gang te brengen. Gerry: „Joshua werd op 12 februari geboren, in complete stilte.”

Hij wilde zijn zoon pas zien nadat een verpleegkundige hem in een deken had gewikkeld en zijn open schedel had bedekt met een mutsje. Gerry: „Joshua was mijn eerste zoon. Ik kuste hem en zag dat hij op mij leek”.

Voor David Quinn is de familie Edwards een voorbeeld van alles wat mis is met het moderne Ierland. „Juist de zieken en de zwakken moeten wij beschermen”, zegt Quinn, directeur van The Iona Institute, een denktank die zichzelf ziet als verdediger van het geloof in de maatschappij. „Er is geen probleem zo uitzichtloos dat het moord rechtvaardigt.”

Dat de zoon van Gerry en Gaye geen levenskansen had, maakt voor hem weinig uit. „Zodra je tornt aan de regels, zal je een toename zien in het aantal abortussen”, zegt Quinn. „Wij gaan de ongewensten doden, terwijl een barmhartige samenleving juist voor hen zorgt.”

Hij gelooft dat abortus leidt tot een samenleving waar de druk op individuen enorm wordt. Na abortus zal de discussie zich verleggen naar euthanasie. „Ik adviseer mensen op te passen: jij vindt jouw ongeboren baby nu ongewenst, straks ben je oud en zelf een last.”

Geen uitzicht op verzoening

David Quinn wijt het veranderende denken in Ierland aan de negatieve invloed van Europese landen, zoals Nederland. „Wat jij als manifestatie van vrijheid ziet, zie ik als problemen”, zegt hij. „Ik heb het dan over kinderen die opgroeien zonder vader, echtgenoten die tegen hun wil moeten scheiden, de uitholling van het klassieke huwelijk.”

De Ierse grondwet schrijft voor dat echtparen pas kunnen scheiden als ze ten minste vier jaar niet meer samenwonen en er geen uitzicht op verzoening is. De strenge voorwaarden vloeien voort uit de gedachte, eveneens grondwettelijk bepaald, dat „het Gezin natuurlijk gezien de belangrijkste en fundamentele groep van de Maatschappij is”. De rol van de vrouw wordt beschermd, „het leven van de vrouw binnenshuis” geroemd. „De Staat streeft ernaar zeker te stellen dat moeders niet verplicht worden uit economische noodzaak arbeid te verrichten als dit ten koste gaat van hun verplichtingen thuis”, aldus de Grondwet.

Muurschildering in Dublin tegen het abortusverbod.

Foto Clodagh Kilcoyne/Reuters

Tegenstanders van afschaffing zien het grondwettelijk verbod op abortus ook als een laatste bescherming voor vrouwen, sinds echtscheiding in 1996 is gelegaliseerd. Quinn geeft een voorbeeld. Stel dat een vrouw onverwacht zwanger wordt. En de man wil het niet. Hij gaat dan enorme pressie op haar uitoefenen om te aborteren, in plaats van in te zien dat de maatschappij zorg kan dragen voor hun kind. „Ik wil niet dat mijn dochter opgroeit in zo’n samenleving”, zegt hij.

De afgelopen jaren is aan het licht gekomen hoe de beschermende rol van de Ierse kerk en staat levens verwoest heeft. Ieder gesprek over de toekomst van de Ierse maatschappij gaat deels over het donkere verleden, over Magdalena-wasserijen, bestierd door de kerk, waar tienduizenden ‘gevallen’ vrouwen dwangarbeid verrichten omdat ze ongewenst zwanger raakten of domweg non-conformistisch waren. Ze moesten kleding wassen, als manier om hun zonden weg te poetsen, netals Maria Magdalena. De laatste Ierse wasserij sloot in 1996. In 2013 bood de toenmalige taoiseach, de Ierse premier, Enda Kenny zijn excuses aan voor de behandeling van de vrouwen.

Vorig jaar werd na twee jaar archeologisch onderzoek bij het Bon Secours Mother and Baby Home in Tuam, in het westen van Ierland, een massagraf gevonden met honderden lijkjes. Onderzoekers troffen resten van foetussen aan en ook stoffelijke overschotten van peuters van twee en drie. Tot de sluiting van Bon Secours in 1961 leefden ongehuwd zwangere vrouwen hier onder toezicht van nonnen. Na de bevalling werden zij gedwongen hun kinderen af te staan voor adoptie. Volgend jaar februari wordt een eindrapport verwacht over de werkwijze van in totaal achttien tehuizen, maar het imago van de katholieke kerk als bekwame hoeder van Ieren ligt aan diggelen. De staat en de politiek gaan evenmin vrijuit.

Homoseksuele premier

In Leinster House, de zetel van het Ierse parlement, duurt het lang voordat Ruth Coppinger komt. Ze werd onderweg aangesproken door collega-parlementariërs, zegt ze, als ze komt aanzetten met twee mokken van de koffiecounter. „Krankzinnige tijden.”

Coppinger, van de linkse partij Solidarity-People Before Profit, heeft jaren gestreden voor een referendum over het abortusverbod – in de tijd dat de partijen van het conservatieve establishment Fine Gael en Fianna Fáil zich mijlenver verwijderd hielden van het beladen thema. „Het grondwettelijke abortusverbod is een moderne manier van de kerk en de staat om vrouwen te onderdrukken, zoals de wasserijen en tehuizen dat ook zijn geweest”, zegt Coppinger.

Het grondwettelijke abortusverbod werd pas in 1983 ingevoerd, eveneens middels een referendum. Tot die tijd was abortus weliswaar illegaal, maar er gold geen grondwettelijk dictaat. Tegenstanders zagen hoe het aantal abortussen in de Verenigde Staten toenam, na Roe v. Wade, een baanbrekend vonnis in 1973 van het Hooggerechtshof. De Amerikaanse rechters oordeelden dat het recht op privacy zich ook uitstrekte tot de keuze voor een abortus. Coppinger: „Ierse conservatieven waren bang dat rechters hier tot soortgelijke conclusies zouden komen.”

De grote omwenteling is begonnen. Er is geen houden meer aan

Ruth Coppinger, linkse parlementariër

Een grondwettelijk verbod moest dat voorkomen. 1983 was een recessiejaar. De Ierse politiek wankelde en uiterst conservatieve katholieke bewegingen wisten dat uit te buiten. De belangrijke politieke partijen steunden een grondwettelijk verbod op abortus om hun eigen positie veilig te stellen. Coppinger: „Dat soort handjeklap is kenmerkend voor de werkwijze van de kerk en het establishment sinds de onafhankelijkheid in 1922.”

Volgens Coppinger is er momenteel „een botsing van tektonische platen”. Een jonge, hoger opgeleide, progressieve generatie eist verandering. In 2015 werd Ierland het eerste land ter wereld dat via een referendum (62 procent voor) het homohuwelijk invoerde. Vorig jaar werd Ierland het eerste Europese land met een homoseksuele premier van Zuid-Aziatische komaf. Activisten broeden op een referendum om de strenge eisen voor echtscheiding uit de grondwet te schrappen. Coppinger: „De grote omwenteling is begonnen. Er is geen houden meer aan.”

Denktank-directeur David Quinn weet ook dat hij een achterhoedegevecht voert. „Het is een kwestie van tijd voordat Ierland een gematigd progressief Europees land wordt. Alleen nog niet nu. In een democratie hebben niet alleen jongeren kiesrecht. En ouderen willen een Ierland behouden dat zij herkennen.”

Lees ook dit interview met Philippe Narval over de waarde van het Ierse referendum als democratisch instrument

De kerk als slechte raadgever

Wie pastoor Patrick („zeg maar Paddy”) McGinn (57) ziet zitten op de bank van de strenge pastorie van de Sint Jozefkerk in Monaghan, denkt onmiddellijk aan het Ierland van weleer. McGinn serveert thee en koekjes aan het onverwachte bezoek. Hij knoopt zijn witte boord om en pakt een folder. „Dit is wat ik van de bisschop heb gekregen voor parochianen”, zegt hij. De brochure verhaalt over de waarde van het leven en over compassie, en besluit met de oproep: ‘Stem met uw ogen open’.

Even lijkt het alsof McGinn in tranen zal uitbarsten, alsof hij de hele last van de Ierse worsteling tussen verleden en toekomst alleen draagt. Ieder mens is een kind Gods, ook de ongeborene, zegt McGinn. Doden mag niet. Nooit. „Maar als mensen mij vragen om advies dan voel ik dat ik de verkeerde gesprekspartner ben. Ik ben niet getrouwd. Ik heb geen kinderen. Dit gaat over een deel van de wereld waar ik ver van af sta.”

De pastoor heeft vijf broers en vijf zussen. „Ik weet niet wat zich heeft afgespeeld in hun privéleven”, zegt hij. Hij bedoelt dat hij niet kan uitsluiten dat een van zijn zussen ooit online abortuspillen heeft besteld, zoals dagelijks vijf Ierse vrouwen doen, of naar Engeland is uitgeweken, zoals dagelijks negen vrouwen doen. „Dat is een afweging die iedereen zelf wil maken.”

Voorstanders van het verbod op abortus bij een demonstratie in Dublin.

Foto Clodagh Kilcoyne/Reuters

Een envelop met as

Pastoor McGinn vindt het een gezonde ontwikkeling dat de kerk minder invloed heeft dan in de jaren tachtig toen hij tot pastoor gewijd werd. „Wij wisten toen nog niet wat pedofilie was, tenminste niet in het openbaar”, zegt hij. „Door de schandalen geldt de kerk niet als de enige morele autoriteit voor mensen. De kerk heeft volgelingen verloren, en haar arrogantie. Dat is gezond. Geloven is puurder geworden. Wij moeten er weer zijn voor mensen.”

Steun, dat is precies wat Gaye en Gerry Edwards zeventien jaar geleden zo enorm hebben gemist. De grootste twijfel sloeg toe toen ze beseften dat ze Joshua niet bij hen in de buurt konden begraven. Wat als de politie erachter kwam dat ze een lichaam het land binnensmokkelden? Een dienst was uitgesloten, dus wat te doen: in het holst van de nacht met hun dode zoon in een arm en een schop in de ander naar de begraafplaats?

Uiteindelijk zetten ze na de dood van Joshua in Belfast hun handtekening. Ze gaven toestemming voor de crematie. Toen reden ze weg. Gerry: „Ik moest mijn zoon alleen achterlaten in een ander land, terwijl ik met zijn moeder naar huis reed. Dat draag ik mijn leven lang mee.”

Twee weken later bracht een koerier een dikke envelop langs. Daar zat Joshua’s as in. Gerry en Gaye spraken af dat de eerste van hen die overlijdt de as meeneemt het graf in.

Gaye en Gerry vinden zichzelf niet zielig. Ze zijn ook geen helden, zeggen ze. Ze zijn een gewoon Iers gezin uit Kilcoole, een gewoon forenzenstadje buiten Dublin. Gerry verkoopt verzekeringen. Gaye doet het huishouden. Rond etenstijd denderen hun twee tienerzonen (14 en 15) de trap op. Hun twaalfjarige dochter – de helft van een tweeling – toont een poster die zij maakte voor een spreekbeurt over luipaarden.

Gerry Edwards: „Geloof wordt een persoonlijke in plaats van een nationale zaak. Dat is goed. Wij hadden een kinderwens en kregen een grote tegenslag, zoals zoveel stellen helaas overkomt. Wat daarna gebeurde is niet normaal. Het is barbaars en inhumaan. Ik hoop dat wij, als natie, dat ooit volledig accepteren.”

Correctie 30-5-2018: In een eerdere versie van dit artikel stond: ‘Vorig jaar werd Ierland het eerste Europese land met een homoseksuele premier – van Zuid-Aziatische komaf.’ Het gedachtestreepje hoorde er niet. Ierland is niet het eerste Europese land met een homoseksuele premier. Dat is in deze versie aangepast.

    • Melle Garschagen