De raadzaal in het stadhuis van Amsterdam.

Foto Koen van Weel

Zij gaan de hoofdstad besturen

Nieuw college

Amsterdam heeft een nieuw college. De komende jaren besturen vijf vrouwen en drie mannen de stad. Een kennismaking.

Rutger Groot Wassink - GroenLinks

Aan zelfvertrouwen ontbreekt het Rutger Groot Wassink niet. De leider van GroenLinks had al voor de verkiezingen van 21 maart gezegd dat hij wethouder werk & inkomen wilde worden. In het vorige college is die portefeuille door SP-wethouder Vliegenthart omgesmeed tot een wapen voor linkse inkomenspolitiek. De VVD steigerde regelmatig als haar ‘eigen’ college plannen bleek te koesteren voor een uitkering zonder verplichte sollicitaties, voor bijverdienen in de bijstand, voor ‘gratis geld’ voor armen. Het zijn maatregelen die Groot Wassink in een college zonder VVD ongetwijfeld zal voorzetten en uitbouwen.

In 2014 was Groot Wassink voor het eerst lijsttrekker voor GroenLinks. Hij blonk uit in een zelfverzekerde debatteerstijl, maar in het geweld van de tweestrijd tussen PvdA en D66 kon hij geen potten breken. Na de verkiezingen kwam Groot Wassink met D66-leider Jan Paternotte tot een principe-akkoord. Dat ontplofte toen de VVD aanschoof en D66 die partij alle ruimte bleek te geven. Groot Wassink stapte uit de onderhandelingen en is het D66 blijven kwalijk nemen tot aan het vertrek van Paternotte naar de Tweede Kamer.

In de oppositie kon hij GroenLinks de door hem gekoesterde zeer-linkse richting in sturen. Het leverde hem af en toe aanvaringen op met burgemeester Eberhard van der Laan, die weliswaar ook links was, maar die de Amsterdamse politie krachtig verdedigde, waar Groot Wassink in zijn ogen nog wel eens iets te automatisch de kant van demonstranten wilde kiezen.

Groot Wassink behaalde als lijsttrekker op 21 maart bij de gemeenteraadsverkiezingen 1 procentpunt meer dan zijn partij in Amsterdam bij de Tweede Kamerverkiezingen van een jaar eerder. Zo bezien is de zege in Amsterdam ook vooral de zege van partijleider Jesse Klaver, voor wie Groot Wassink soms ostentatief weinig respect toont.

Marieke van Doorninck - GroenLinks

Marieke van Doorninck keert terug in de Stopera. Vanaf 2006 zat ze acht jaar voor GroenLinks in de Amsterdamse gemeenteraad, waarvan vijf als fractievoorzitter. De afgelopen jaren zette ze zich in voor vluchtelingen en vrouwenrechten.

Nu Van Doorninck terugkeert in de Amsterdamse gemeentepolitiek mag ze zich bezighouden met een zware portefeuille: ruimtelijke ordening, grondzaken, duurzaamheid, klimaat en energie. Onder de vorige – vrijwel onzichtbare – wethouder duurzaamheid Abdeluheb Choho (D66) was er weinig geld en speelruimte voor groene plannen. Dit college maakt er een van zijn speerpunten van.

Van Doorninck, die uit de welzijnswereld komt, is uitgesproken in haar opvattingen. Tijdens haar raadsperiode nam ze initiatief voor hervormingen in de seksindustrie, waaruit tien jaar later My Red Light ontstond, een bordeel gerund door sekswerkers. Ook stond ze aan de wieg van de basisrechten voor ongedocumenteerden in Amsterdam en is ze uitgesproken voor een ruimhartig vluchtelingenbeleid. Het zijn dezelfde idealen die GroenLinks-leider Rutger Groot Wassink nastreeft.

Op het terrein van haar nieuwe portefeuille heeft ze weinig ervaring. Terwijl de stad enorm achterloopt in de energietransitie. Elke windmolen binnen de gemeentegrenzen zorgt voor gedoe, zonnepanelen liggen nog nauwelijks op de Amsterdamse daken en duizenden huizen moeten in de komende jaren van het gas af. Maar ook krijgt ze te maken met grote kostenposten: kades die op instorten staan en hele woonwijken die uit de grond gestampt moeten worden. Een zware taak, met hoge verwachtingen.

Touria Meliani - GroenLinks

Met Touria (klemtoon op ri) Meliani strikte GroenLinks-leider Rutger Groot Wassink bestuurlijk een grote onbekende. Al kunnen de Amsterdammers haar kennen als directeur van het populaire cultureel centrum de Tolhuistuin in Noord, waarvan ze in 2008 een van de oprichters was.

Ook was ze betrokken bij Ieder1; een maatschappelijke beweging, voortgekomen uit een initiatief van acteur Nasrdin Dchar, die zich inzet voor verbinding, diversiteit en een inclusieve samenleving. Ieder1 organiseerde een diversiteitsoptocht door Amsterdam in 2016, waar 10.000 mensen op af kwamen en toetste een jaar later alle partijprogramma’s voor de Tweede Kamerverkiezingen aan de inclusiviteit van hun standpunten. Onderlinge verschillen tussen mensen laten leiden tot verbinding, is de boodschap. Inmiddels is de beweging een zachte dood gestorven.

Die boodschap voor meer diversiteit mag Meliani – als jong meisje kwam ze naar Nederland met haar Marokkaanse moeder – uitdragen als wethouder kunst en cultuur. Het is geen zware portefeuille, maar wel een waar GroenLinks hoge ogen mee wil gooien. Al tijdens de verkiezingscampagne riep lijsttrekker Rutger Groot Wassink op tot een inclusievere stad en nam GroenLinkser Simion Blom het initiatief voor een slavernijmuseum in de stad.

Touria Meliani heeft geen politieke of bestuurlijke ervaring; Groot Wassink verrast met haar voordracht. Als uithangbord voor meer diversiteit in Amsterdam zal ze waarschijnlijk slagen, maar als bestuurder van de hoofdstad moet ze zich nog bewijzen.

Simone Kukenheim - D66

Met Udo Kock keert ook zittend wethouder Simone Kukenheim voor D66 terug in het nieuwe college. Zij het met een nieuwe opdracht: geen onderwijs meer, maar de lichtere portefeuille(jeugd)zorg, sport. Kukenheim, eerder bestuurslid in stadsdeel Zuid, kreeg in 2014 de cruciale post: onderwijs. In de verkiezingscampagne had D66-lijsttrekker Jan Paternotte keihard van leer getrokken tegen het onderwijsbeleid van de PvdA. De sociaaldemocraten gaven het onderwijsveld nauwelijks ruimte om zelf de scholen te bestieren, vond D66.

Kukenheim bedacht een lerarenbeurs en een kraamkamer voor onderwijsvernieuwing. In het onderwijsveld waren ze er blij mee. Al lieten de schoolbesturen die zij zo verwende, haar in de steek toen uit de kraamkamer enkele nieuwe schoolinitiatieven kwamen en de bestaande scholen daarvoor nauwelijks wilden inschikken.

Kukenheim bleek voor haar hoogst geprofileerde zetel geen politieke antennes te hebben meegebracht. Vlak na haar aantreden onthulde Het Parool dat zij een gunstig rapport over het PvdA-beleid in haar lade had opgeborgen. En nog akeliger: haar hand werd daarbij gestuurd door fractievoorzitter Paternotte. In 2016 zei ze in de raad dat in de stad lijst van ‘Gülen-kinderen’ circuleerden – kinderen van sympathisanten van de geestelijke die door de Turkse president als brein achter de mislukte coup werd beschouwd. Dat bleek niet te kloppen. De eerste uitglijder kwam haar op een (overleefde) motie van wantrouwen van de gehele oppositie te staan. Voor haar partij was dat geen beletsel om haar nogmaals wethouder te maken.

Udo Kock - D66

Udo Kock is met SP’er Laurens Ivens de enige zittende wethouder die zijn portefeuille behoudt. De 48-jarige econoom kwam in 2014 van een topfunctie bij het Internationaal Monetair Fonds naar de Stopera om namens D66 op financiën een streng begrotingsbeleid te voeren. Hij deed dat met een grimmigheid die soms wel, maar soms ook niet functioneel was. Een topambtenaar nam ontslag omdat ze zich niet zo dwingend en gedetailleerd wilde laten voorschrijven hoe zij de administratie van haar afdeling moest voeren. Het zal Kock hebben gesterkt in zijn opvatting dat Amsterdamse ambtenaren vaak eigenwijzer zijn dan goed is voor de organisatie.

Kock kon verwijzen naar een dubbele opdracht. Na een raadsenquête naar de financiële huishouding van de stad waren er aanbevelingen voor forse ingrepen in de organisatie. En zijn eigen partij wilde, na een blunder met verkeerd overgemaakte miljoenen onder PvdA-wethouder Pieter Hilhorst, een strenge hand aan het kasboek. Bovendien stond in het coalitie-akkoord dat het stadsbestuur werk zou maken van het aflossen van de schuldenlast van Amsterdam.

Kock toonde zich een gedreven, deskundig en ongeduldig bestuurder. Hij struikelde hard over een dossier in een zijtak van zijn portefeuille: het pleziervaartbeleid. Zijn ambtenaren dachten een goed criterium te hebben bedacht waarmee ze het aantal plezier- en rondvaartboten in de grachten konden reguleren. Het werd aan flarden geschoten bij de Raad van State. Het portefeuille-onderdeel water heeft zijn partij aan de PvdA overgelaten.

Sharon Dijksma - PvdA

Ze was het jongste Kamerlid ooit. Aanvankelijk stond Sharon Dijksma op een onverkiesbare plek, maar dankzij een campagne van de Jonge Socialisten – de jongerentak van de PvdA waar Dijksma voorzitter van was – kwam de 23-jarige in 1994 toch in de Tweede Kamer. Bijna een kwart eeuw later verlaat ze de Hofstad voor Amsterdam als beoogd wethouder verkeer en vervoer, water en luchtkwaliteit.

Dijksma, die haar studies rechten en bedrijfskunde nooit heeft afgemaakt, is een bestuurderskanon. Naast Kamerlid was ze fractiesecretaris. Ze hield zich staande tussen intern gedonder en ontevreden PvdA-Kamerleden. Een functie met aanzien binnen Den Haag, want ze werd ook benoemd tot het presidium van de Tweede Kamer. Drie keer was ze staatssecretaris: van Onderwijs, Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu. Grote fouten of blunders maakte ze niet. Ze werd gewaardeerd om haar loyaliteit, politiek vernuft en dossierkennis.

Toch wilde ze al eerder weg uit Den Haag. Voor het burgemeesterschap van Nijmegen werd ze in 2012 voorgedragen als eerste kandidaat. Desondanks koos de gemeenteraad voor CDA’er Hubert Bruls. Al eerder kon ze haar favorietenrol niet waarmaken, toen ze de gedoodverfde opvolgster was van Mariëtte Hamer als partijvoorzitter in 2001. De PvdA-leden kozen echter voor Ruud Koole. Het ging haar niet in de koude kleren zitten.

Dijksma’s wethouderschap begint feestelijk met het openen van de Noord/Zuidlijn. Vervolgens mag ze zich buigen over moeilijke dossiers, zoals de autoluwe binnenstad die GroenLinks zo graag wil, luchtkwaliteit en de rondvaartboten – een kwestie die het vorige college onderschat heeft. Haar korte lijntjes met Den Haag komen goed van pas.

Na Jeroen Dijsselbloem is Dijksma de tweede PvdA’er die binnen een jaar na het grote verlies van de partij haar heil buiten Den Haag gaat zoeken.

Lees ook over de plannen van het nieuwe college: Bezoek aan Amsterdam krijgt prijskaartje

Marjolein Moorman - PvdA

Marjolein Moorman was de eerste vrouwelijke lijsttrekker van de Amsterdamse PvdA. Ook onder haar bewind leed de partij een groot verlies. De sociaal-democraten, die 68 jaar de grootste waren in de hoofdstad, verloren de helft van hun zetels en hebben er nog vijf over in 2018. Terwijl de partij in 2006 nog 20 zetels had, bijna de helft van de 45 in de gemeenteraad. Toch was Moorman positief gestemd na het verlies: „We hebben meer stemmen dan tijdens de landelijke verkiezingen in 2017”, herhaalde ze keer op keer.

Moormans optimisme staat in schril contrast met de terneergeslagen houding die veel PvdA’ers kenmerkt sinds de Tweede Kamerverkiezingen. De oppositie werd de afgelopen vier jaar in Amsterdam wat onwennig gevoerd. Ook kreeg de PvdA tal van verwijten over hun beleid in eerdere colleges. Maar tijdens de verkiezingscampagne was er weinig van de strubbelingen te merken en kwam de partij onverwachts uit de hoek met een Airbnb-verbod. Een idee dat eruit sprong tussen de linkse partijen – die in Amsterdam voornamelijk van elkaar verschillen in partijkleuren – en wonderbaarlijk genoeg niet gesneuveld is tijdens de onderhandelingen.

Na een uitstapje in de oppositie keert de PvdA na vier jaar weer terug als bestuurderspartij. Aan de zijde van de ervaren Dijksma wordt Moorman, die als universitair hoofddocent politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam werkt, beloond met de portefeuille onderwijs.

Ze ambieerde het wethouderschap openlijk. Maar in tegenstelling tot veel prominente raadsleden in het verleden – niet alleen Amsterdamse PvdA’ers – ziet ze de Amsterdamse politiek niet als opstap naar het pluche in Den Haag.

Laurens Ivens - SP

Laurens Ivens en Arjan Vliegenthart werden in 2014 de eerste wethouders die de SP in Amsterdam ooit leverde – waarmee een dringende wens van de landelijke partijleiding werd vervuld. Ze moesten zich als socialisten bewijzen als bestuurders, en dat ook nog eens in een college met een grote liberale meerderheid. De meeste raadsleden, ook van de oppositie, zijn het erover eens dat hen dat is gelukt. Met harde onderhandelingen onder leiding van lijsttrekker Ivens was de SP erin geslaagd afspraken te maken op dossiers als wonen (wethouder Ivens) en armoedebeleid (wethouder Vliegenthart). De rechtse eisen die ze er in ruil voor moesten slikken, hebben ze steeds in de raad verdedigd.

In het nieuwe college blijft nu nog één SP-wethouder over. De partij die in 2014 zes zetels kreeg, haalde er in 2018 nog maar drie. De bescheiden positie van de SP in een toch door sociale problemen en serieuze armoede getekende stad wijt Laurens Ivens aan een te provinciaals imago. Ivens, de meer extraverte en ongedurige van de twee, houdt zijn zetel en portefeuille. In een linkse coalitie zal het hem makkelijker vallen het sociale deel van de woningvoorraad te beschermen tegen stijgende prijzen en huisjesmelkers, of strenger te zijn voor Airbnb. Het zal wel lastiger worden zich nog te onderscheiden.

    • Bas Blokker
    • Mark Middel