Opinie

    • Peter de Bruijn

Roth en de seksuele moraal: wie is er verdorven?

Bij de dood van Philip Roth Roth streed in Sabbath’s Theater tegen een puriteinse, hypocriete, conventionele seksuele moraal – en stuitte op tegenstand. Maar leve de onzuiverheid, vindt recensent Peter de Bruijn.

Philip Roth met zijn toenmalige vrouw Claire Bloom.Foto Ian Cook/The LIFE Images Collection/Getty Images

Met ongeremde vunzigheid keerde Philip Roth in 1995 met Sabbath’s Theater terug naar het onderwerp dat hem met Portnoy’s Complaint in 1969 wereldberoemd had gemaakt: seksuele drift in zijn meest anarchistische, ontregelende vorm. Weinig auteurs schrijven in de latere fase van hun carrière nog boeken van hetzelfde niveau als het werk waarmee ze ooit beroemd zijn geworden. Philip Roth deed nog meer dan dat. In het midden van de jaren negentig begon de tweede bloeiperiode van zijn lange carrière, met romans die zich niet alleen konden meten met zijn oudere werk, maar daar zelfs nog bovenuit stegen. Sabbath’s Theater luidde die tweede, vitale periode in.

Roth streed in Sabbath’s Theater net als in Portnoy’s Complaint nog steeds tegen een puriteinse, hypocriete, conventionele seksuele moraal (‘Ik ben niet van nature, aanleg, in de praktijk of vanuit overtuiging een monogaam mens.’) Maar dat puritanisme heeft in Sabbath’s Theater inmiddels de vorm aangenomen van het nieuwe seksuele moralisme, dat indertijd de Amerikaanse universiteiten begon te domineren.

Roths hoofdpersoon Mickey Sabbath is een van seks bezeten, mislukte poppenspeler op leeftijd die van provocaties zijn levensvervulling heeft gemaakt. Hij is een geestverwant van de taboedoorbrekende komiek Lenny Bruce, met een vergelijkbaar talent voor komische oneliners. Sabbath raakt zijn baan als docent aan een provinciale universiteit kwijt, als een opname opduikt van een seksueel gesprek tussen hem en een eerstejaars studente.

Roth hoont in niet mis te verstane bewoordingen het puriteinse moralisme, dat zich inmiddels ook ver buiten het hoger onderwijs roert, als ‘ideologische idiotie’. ‘De op twee na grootste ideologische mislukking van de twintigste eeuw. Zelfde laken een pak. Fascisme. Communisme. Feminisme. Allemaal uitgedacht om de ene groep mensen tegen een andere groep mensen op te zetten. De goede ariërs tegen de slechte anderen die hen onderdrukken. De goede armen tegen de slechte rijken die hen onderdrukken. De goede vrouwen tegen de slechte mannen die ze onderdrukken. De aanhanger van de ideologie is zuiver, goed en rein en de ander is verdorven. Maar weet je wie er verdorven is? Iedereen die denkt dat hij zuiver is, die is verdorven!’

Geen wonder dat Roth met zulke woeste uithalen op nogal wat tegenstand is gestuit. Dat is ook precies de bedoeling van Sabbath’s Theater. Roth trapte in ieder geval niet in de val waarin veel andere gearriveerde schrijvers zijn beland: bedaagd en respectabel was hij nooit. De literaire criticus Philip Rahv verdeelde Amerikaanse schrijvers ooit in ‘palefaces’ en ‘redskins’. De ‘paleface’ schrijft beschaafd, erudiet en verheven; de redskin omarmt juist het woeste leven aan de Amerikaanse frontier. Roth behoorde, ondanks al zijn eruditie, tot de redskins.

Tegenover die vervloekte ideologie van de zuiverheid plaatst Roth in Sabbath’s Theater zijn viering van de liefde in haar meest ongesublimeerde vorm. Sabbath houdt een hartstochtelijke nachtelijke masturbatie- en pissessie boven het graf van zijn grote liefde, minnares Drenka Balich. Zij is de vrouw die net als hij gehecht is aan haar woeste, geheime seksuele leven, maar ze komt al kort na het begin van de roman te overlijden. Met Mickey vormt ze een van de grote, tragische liefdesparen uit de literatuurgeschiedenis. Gaandeweg nemen Mickey en Drenka dezelfde mythische status aan als Romeo en Julia, Abelard en Héloïse en Tristan en Isolde, al speelt hun meest innige samenkomst zich af tijdens plasseks.

Maar Sabbath heeft niet alleen zedenmeesters als tegenstander. Hij strijdt als 64-jarige poppenspeler met een vergrote prostaat en artritis in zijn handen ook tegen ziekte, verval en dood. Dat blijkt niet zo eenvoudig te zijn. Na de dood van Drenka begint hij zijn verstand te verliezen en wordt Mickey suïcidaal. Of speelt hij zijn ellende alleen maar? Is alles uiteindelijk theater, terwijl hij zich megalomaan de rollen aanmeet van Koning Lear en de Bijbelse profeet Jesaja. Is Mickey de pop of de poppenspeler? Met Sabbath’s Theater liet de grote poppenspeler Roth in ieder geval zien dat er nog heel wat leven in hem zat.

    • Peter de Bruijn