Geen baby, of een gezonder kind

Seksuele voorlichting In Haagse en Rotterdamse achterstandswijken is de sterfte van baby’s rond de geboorte verminderd. Een landelijke aanpak volgt.

Mojgan Mossavat geeft seksuele voorlichting in de kleedkamer van een school in de Haagse Schilderswijk. Foto David van Dam

In de gymzaal van basisschool Yunus Emre in de Haagse Schilderswijk krijgen kinderen deze namiddag les in taekwondo. In de kleedkamer ernaast zit een vrouw achter een tafeltje, waarop een rood koffertje staat. Daaruit zullen gedurende dit taekwondo-uurtje de volgende objecten tevoorschijn komen: een anticonceptiepleister, een spiraaltje, een vrouwencondoom, een mannencondoom en een dildo.

De vrouw achter het tafeltje heet Mojgan Mossavat (60). Ze is voorlichter van GGD Haaglanden. Om haar heen zitten moeders, een oma en een oudere zus van de taekwondoleerlingen. De vrouwen zijn met z’n achten. Voor hen zou dit een verloren uurtje zijn geweest: naar de sportende kinderen mogen ze niet kijken omdat het dan te druk wordt in de kleine gymzaal. Ze zijn veroordeeld tot de kleedkamer, of het verlaten schoolplein. En dus bieden dit uur en deze plek een uitgelezen kans voor de GGD, coördinator van de ‘Haagse Aanpak Perinatale Gezondheid’.

Den Haag was geschrokken, zo’n tien jaar geleden. Het aantal baby’s dat het leven liet vanaf 22 weken zwangerschap tot één week na de geboorte bleek in de vier grote steden significant hoger dan in de rest van Nederland – en Den Haag spande de kroon: 11,8 sterfgevallen per duizend levendgeborenen, tegen 9,3 in de rest van Nederland. Ook het aantal te lichte en te vroeg geboren baby’s bleek in de grote steden hoger.

Nog een schok: vooral baby’s in achterstandswijken maakten een valse start, of ze nu allochtone of autochtone ouders hadden. De gezondheidsproblemen in die wijken, veroorzaakt door geldzorgen, ongezonde voeding, rookverslaving, bleken al vóór de geboorte sporen na te laten op de volgende generatie. Zo werd ruim één op de vijf baby’s in de Haagse wijk Laak tussen 2000 en 2008 óf te vroeg geboren óf met een te laag gewicht. Vroeggeboren baby’s hebben later een grotere kans op mentale of motorische achterstand, baby’s met een groeiachterstand op gezondheids- en leerproblemen.

In 2012 lanceerde Den Haag de nieuwe aanpak. Doel: sterftecijfers omlaag brengen door intensievere samenwerking tussen verloskundigen, gynaecologen en consultatiebureaus. Door uitwisseling van informatie over kwetsbare moeders. En door voorlichting: medewerkers van de GGD, zoals Mossavat, gingen de wijken in om mensen te informeren over gezond zwanger worden. De aanpak lijkt een positief effect te hebben: de perinatale sterfte in Den Haag, ook wel babysterfte genoemd, zakte in de jaren tot 2014 van 11,8 naar 8,7 promille.

Voorlichting over anticonceptie hoorde van meet af aan bij de aanpak. In de woorden van projectleider Marleen Sterker van GGD Haaglanden: „De kans op een goede start van kinderen wordt groter als de zwangerschap gewenst en gepland is.”

Mag ik de dildo erbij pakken?

De vrouwen in de kleedkamer – allen geboren buiten Nederland en bijna allen woonachtig in de Schilderswijk – kijken toe terwijl Mossavat een condoom uit het koffertje haalt. Ze scheurt de verpakking langzaam open. „Mag ik een dildo erbij pakken? Vindt iemand dat erg?” Het gehum van de vrouwen klinkt niet afwijzend. Ze haalt de kunstpenis uit het koffertje en zet hem op het tafeltje. Circa achttien centimeter, licht van kleur. Mossavat houdt het topje van het condoom tussen rechterduim en -wijsvinger, en rolt het condoom met links over de dildo omlaag. „Waarom moet je dit topje vasthouden?”, vraagt ze. „Dan gaat de lucht eruit”, zegt een vrouw met hoofddoek. „Daar moet het sperma gevangen worden”, vult haar buurvrouw aan. Mossavat knikt. „Doe je dat niet, dan komt het sperma hier.” Haar handen gaan naar de onderkant van de dildo. „Dan kun je dus zwanger raken.”

Twee van de vrouwen in de kleedkamer raakten ongepland zwanger. Eén van hen „gebruikte nooit anticonceptie”. Ze was 29, menstrueerde niet meer en bleek vier maanden zwanger van een kind dat nu op taekwondo zit.

Rotterdam begon in 2008 al met een aanpak voor betere geboortezorg in achterstandswijken. Met steun van het ministerie van VWS werd die aanpak verbreed naar zeventien gemeenten. Nu bereidt VWS een landelijke aanpak voor, ‘Kansrijke Start’ geheten. Beleid uit gemeenten als Rotterdam en Den Haag wordt de komende drie jaar gedeeld met, om te beginnen, 165 gemeenten. Zodat mogelijk ook dáár de huisarts de zwangere vrouw met stress over schulden direct kan doorverwijzen naar de schuldhulp. En zodat voorlichting over anticonceptie en gezonde zwangerschap overal „belangrijk” wordt, zoals minister Hugo de Jonge (VWS, CDA) zegt.

De voorlichting in de kleedkamer zit erop. Kinderen in witte sportpakjes rennen hun moeders tegemoet. Mossavat vond de groep behoorlijk geïnformeerd, zegt ze als de vrouwen weg zijn. Ze maakt weleens anders mee. Vrouwen, in opvanghuizen of elders, die „nooit over anticonceptie hebben gehoord”.

Ze sluit haar koffertje. Het is een fractie lichter dan bij aanvang: condooms, gratis verstrekt, zitten nu in de jaszakken en handtassen van de vrouwen uit de Schilderswijk.