Recensie

Liberalen, brengt uw huis op orde

Democratie Twee prominente wetenschappers roepen liberalen op te stoppen met het bespotten van populisten. Buig u liever over de heruitvinding van het burgerschap. 'Er moet een schok door Europa!’

Etalagepop in Warschau gehuld in vaderlandslievende kledij. Foto Krzysztof Dydynski /Collectie Lonely Planet/ Getty Images

Bij zijn aantreden als VVD-leider leek Mark Rutte soms een in the closet sociaaldemocraat: een Wim Kok met humor. Tegenwoordig gaat vooral Sinterklaas de premier aan het hart en kunnen nieuwkomers ‘oppleuren’. Een optimist ziet in Rutte nu Bolkestein zonder boeken, een pessimist Janmaat in een Saab. Deze ontwikkeling is deel van de verrechtsing van Europa. In Duitsland en in Frankrijk is extreem-rechts groter dan ooit. In Groot-Brittannië kreeg extreem-rechts met de Brexit zijn zin. De inzet is het volk te laten spreken, het resultaat is verdachtmaking van rechtsstaat, parlement en pluralisme.

Oftewel, het populisme slaat de maat op de terugweg van de democratie – op een liberale trom. Dat is de inzet van een bijzonder boek van Oxford-hoogleraar Jan Zielonka. Hij verdedigt in Counter-Revolution. Liberal Europe in retreat in acht korte hoofdstukken het liberalisme zoals het bedoeld is. Het is een hartenkreet in briefvorm, gericht aan zijn voormalige mentor, de Duits-Engelse academicus en politicus Ralf Dahrendorf. De kern: liberalen moeten stoppen de populisten hardop uit te lachen en in stilte te kopiëren. Ze moeten hun eigen huis op orde brengen, voordat het te laat is. Tenslotte worden alle buren van Europa – Amerika, Rusland, Turkije – al geregeerd door autoritaire leiders.

Het liberalisme moet onder ogen zien dat het zich decennialang blind staarde op financiële markten zonder zich met maatschappijkritiek te vermoeien. De wereld van het geld regeerde op de arbeidsmarkt, in de zorg en in het onderwijs. ‘Koop toch die auto’, bezwoer de premier het volk toen de onzekerheid over de crisis aanhield. Nu mensen daar boos over zijn, rest ook hem weinig meer dan de schuld te geven aan migranten of de Europese Unie. Dat brengt de populisten dichter bij de macht, maar liberalen niet dichter bij het ideaal van de ‘open samenleving’.

Liberalisme, aldus Zielonka, betekent niet plankgas voor ondernemers mits ze geen hoofddoek dragen, maar de traditie van denkers als Karl Popper of Isaiah Berlin. Waarin nationalisme het resultaat van ‘gewonde trots’ is (Berlin): niet een hoger doel maar het gevolg van mensen die zich geknecht voelen. Dat idee zou tot een ander muziekje leiden dan Ruttes huidige claim dat de woningnood in Nederland verdwijnt door asielzoekers kwartets- en containergewijs te huisvesten. Maar of het nu over moraal, migratie of Europese (des)integratie gaat, er is amper een liberaal verhaal, constateert Zielonka.

Technocratisch babbelen

Om zijn punt te onderstrepen wijst Zielonka op het biografisch contrast met zijn mentor. Dahrendorf groeide op in Duitsland, maakte in de vooruitgangsdecennia na de Tweede Wereldoorlog naam als socioloog en eindigde in de jaren negentig als lid van het Britse Hogerhuis. Hij was kosmopoliet toen dat nog cool was. Zielonka groeide op in communistisch Polen en zag daar de Muur vallen. Maar hij ziet nu hoe zijn oude moederland in de greep raakt van een autoritair regime en zijn nieuwe moederland zich afwendt van Europa. Hij eindigt dan ook pessimistisch. ‘I expect life to be much harder in the coming years before it becomes any better.’

Die retoriek klinkt ook omdat Zielonka weet dat zijn eigen oplossingen niet schokkend zijn. Het gaat hem er om dat er überhaupt hardop nagedacht wordt. Over wat liberalen wél verwachten van democratie, als ze het referendum belachelijk vinden. Of wat ze wél denken over gelijkheid, als bankiers hun gang mogen gaan en migranten zich maar moeten invechten in de samenleving.

De parallel met het pamflet De nieuwe burgeroorlog van de Oostenrijkse hoogleraar politicologie Ulrike Guérot is helder. Guérot vertrekt vanuit de ongelukkige constructie van de euro. Ook zij verwijt de liberale elite hypocrisie: binnenskamers mopperen op het volk en in het openbaar technocratisch babbelen, om de domme mensen te intimideren.

Ze stelt: het Duitse karakter van de gemeenschappelijke munt – vooral het verbod om geld bij te drukken als de overheid tekort komt – leverde Noord-Europa welvaart. Maar diezelfde euro bracht hele regio’s in Frankrijk, Spanje en Italië enorme werkloosheid. Polen en Hongarije dachten mee te doen aan de euro. Na de bankencrisis ging dat niet door. En bovenop de eurocrisis kwam de vluchtelingencrisis, die de verschillende Europese landen verder uiteendreef.

Op dit brandbaar mengsel teert het populisme, onder het motto ‘als we niks over de economie te zeggen hebben, gaan we minderheden dresseren’. En omdat de Europese elite niks beters wist terug te zeggen dan het nationalisme verdacht maken, ontstond de sfeer van een burgeroorlog. Het antwoord volgens Guérot is de heruitvinding van het Europese burgerschap. Voor zo’n nieuwe vorm van gelijkheid ontvouwt ze in boze vogelvlucht een krokant verwoord programma.

Haar uitgangspunt is one man one vote. Guérot bepleit een écht Europees parlement, anders dan nu met direct gekozen volksvertegenwoordigers en een senaat met regiovertegenwoordigers. Plus een Europees basisinkomen, of een Europese werkloosheidsverzekering. Ook moet Oost-Europa snel bij de euro en krijgen Britten die balen van Brexit een Europees staatsburgerschap.

Non-conformisten

Guérot geeft niet om haalbaarheid en ander ‘gezwatel’. Ze schrijft: ‘Er moet een schok door Europa!’ Ze valt de geborneerdheid aan waarmee over de Europese tradities van vrijheid, gelijkheid en machtsdeling gesproken wordt en plaatst haar argument in de lijn van non-conformisten als Heinrich Mann of Jean Monnet. In India spreekt men 29 talen en toch heeft men daar een democratie. En als het om voetbal of wetenschap of toerisme gaat, is er allang één Europa. Als we dan niet over federalisering durven spreken, laten we dan toegeven dat we jaloers zijn op China: wel consumptie, geen zeggenschap.

Ook dit is echt een goed geschrift. Als het VVD-secretariaat Zielonka nu eens op alle achterbanken van de BMW’s legt, en de overige partijen Guérot in de trein lezen, wie weet.

    • Menno Hurenkamp