Ierland stemt, na een snoeiharde strijd: blijft het abortusverbod in stand?

Referendum

3,2 miljoen Ieren kunnen vrijdag stemmen over afschaffing van het verbod op abortus. Dat ligt gevoelig in het katholieke land.

Actievoerders van de Ja-campagne proberen afbeeldingen van de Pro-life campagne aan het oog te onttrekken, deze week, buiten het Ierse parlement in Dublin. Foto Aidan Crawley/EPA

De honderden Dubliners, vooral jonge vrouwen, die een kronkelende slang vormen van Temple Bar tot aan de kade van de Liffey, staan niet zomaar in de rij. Ze wachten tot ze in een pop-upwinkel voor 28 euro een katoenen trui kunnen kopen met als opdruk dat ene woord in gebiedende wijs waar ze zo veel waarde aan hechten: repeal.

Wat er afgeschaft moet worden, is na een heftige, emotionele en snoeiharde campagne zo bekend in Ierland dat het niet meer op de truien hoeft te staan. Vrijdag gaan de Ieren naar de stembus om te oordelen of ze het grondwettelijke verbod op abortus willen handhaven of schrappen.

In de winkel hebben de vrijwilligers even de deuren op slot gegooid. Ze moeten razendsnel nieuwe dozen truien uitladen en opstapelen. „Hopelijk kunnen mensen over een aantal decennia de truien trots laten zien en zeggen: ik was onderdeel van deze revolte, ik hielp Ierland veranderen”, zegt winkelmanager Alison Leahy (35).

Decennialang werd er vooral gezwegen. De wet was bekend. Op abortus op Iers grondgebied stond veertien jaar celstraf. Zwangerschappen afbreken omdat er sprake is van ongeneeslijke fatale afwijkingen of na verkrachting is niet toegestaan.

In Ierse slaap- en badkamers bestaat echter een andere werkelijkheid. Naar schatting slikken dagelijks vijf Ierse vrouwen abortuspillen, die ze online besteld hebben in het buitenland. Een andere mogelijkheid is afreizen naar Engeland, Nederland en België. Circa negen Ierse vrouwen ondergaan dagelijks een abortus in Engeland.

Lees ook: Ierse vrouwen roepen steeds harder om recht op abortus

Sterfgeval na geweigerde abortus

Als er in Ierse media al gesproken werd over abortus, gebeurde dat decennialang op de manier waarop criminelen aan het woord komen, onherkenbaar in beeld en met vervormde stemmen. Vrouwen die rechtszaken aanspanden tegen de staat deden dat eveneens anoniem. „Abortus werd besproken via de lichamen van vrouwen zonder naam: Miss X, Ms A, Ms B, Ms C.”, schreef de invloedrijke Ierse columnist Fintan O’Toole deze maand in The Irish Times.

Een belangrijk keerpunt in de Ierse discussie was de dood van de 31-jarige Savita Halappanavar. Zij stierf in een ziekenhuis in Galway in oktober 2012. Ze was zeventien weken zwanger toen ze werd opgenomen. Halappanavar, tandarts van beroep, liep een bloedvergiftiging op en wilde een abortus. Haar artsen weigerden.

Niemand kan geloven dat er mensen zijn die het abortusverbod in stand willen houden.

De Ierse Eimear Cronin in Rotterdam

„De dood van Savita was een enorme schok”, zegt Leah Hoctor, een Ierse jurist werkzaam voor het Center for Reproductive Rights, een Amerikaanse pressiegroep. „De ophef over haar overlijden heeft veel teweeg gebracht. Niet alleen ophef en protest, maar ook een andere kijk op de zaak.”

Het Ierse parlement besloot als gevolg de wet aan te passen: als het leven van moeder in acuut gevaar is, inclusief suïcidale neigingen, mogen Ierse artsen ingrijpen. Sindsdien vinden er in Ierland jaarlijks tussen de twintig en dertig geautoriseerde abortussen plaats. Het abortusverbod schrappen ging de grote Ierse partijen te ver. „Wel durfden steeds meer vrouwen hun verhaal te vertellen, waardoor de druk toenam”, zegt Hoctor.

In 2012 ontstonden protesten na de dood van Savita Halappanavar. Lees ook dit interview met een Ierse vrouw die naar het buitenland vluchtte voor een behandeling: Steeds meer Ieren eisen recht op abortus

Dat de progressieve kant van het politieke spectrum het tij mee heeft, betekent echter nog niet dat het referendum bij voorbaat beslist is. Uit peilingen de afgelopen maanden blijkt dat een meerderheid van de Ieren voor abortus is, op medische gronden en na verkrachting. Die steun slinkt echter als het gaat om het recht van vrouwen om zonder opgaaf van reden een abortus te ondergaan in de eerste twaalf weken van een zwangerschap.

Mogelijk 12-wekennorm

De regering van taoiseach, de Ierse premier, Leo Varadkar heeft al plannen opgesteld, mochten Ieren in het referendum besluiten het grondwettelijk verbod te schrappen. De regering wil dan de omstreden 12-wekennorm introduceren.

In het Ierse parlement is hier ook nog geen evidente meerderheid voor. De twee grootste partijen, Fine Gael (regeringspartij) en Fianna Fáil (gedoogsteun), hebben besloten dat hun politici hierover een vrije stem hebben. Varadkar (Fine Gael) is voorstander, al houdt hij zich in de campagne behoorlijk afzijdig.

Hoe gevoelig het onderwerp is, blijkt uit de Ja-campagne. Flyers benadrukken „compassie in moeilijke tijden”. De verhalen die activisten vertellen gaan over ongeboren baby’s met ongeneeslijke genetische aandoeningen, over uitzichtloze situaties. Het gaat een stuk minder vaak over vrouwen die op dat moment geen zin in een kind hebben of niet in staat zijn ervoor te zorgen.

De Nee-campagne zoekt nadrukkelijk een schokeffect op. Zij zetten vrachtwagentjes in die door de straten rijden met grote posters. Uit de speakers galmen liedjes waar zo vaak mogelijk het woord baby in voor komt. Can’t take my eyes off you van Frankie Valli („Oh pretty baby/ now that I found you, Stay/ Let me love you Baby”) is in trek. Hun posters tonen foetussen en kinderen met Down, met de tekst: In Groot-Brittannië wordt 90 procent van de baby’s met downsydroom geaborteerd.

Juist het behoud van het abortusverbod is een teken van Iers-katholieke barmhartigheid van bescherming van mensenrechten, beweert de Nee-campagne. Opvallend genoeg hebben beide campagnes een hartje als officieel symbool. Aan 3,2 miljoen Ieren vrijdag de keuze zich uit te spreken over wat zij het meest humaan vinden.

    • Melle Garschagen