Dit zijn de scenario’s voor de toekomst van Italië

Terwijl de nieuwe Italiaanse regering nog niet rond is, vrezen Europa en beleggers al dat ze het einde van de euro zal inluiden en migratiestromen kan laten aanzwellen. Het is ook denkbaar dat het allemaal wel meevalt. Een denkoefening in scenario’s.

    Migratie: snelle oplossing of zet Rome de poort open?

  1. Ieder wakkergeschud

    Het aantreden van een groen-gele regering in Rome schudt Europa wakker. Wegkijken kan niet meer. Dat er tienduizenden migranten vanuit Afrika naar Europa willen komen en zullen blijven willen komen, dat tienduizenden vluchtelingen veiligheid zoeken buiten hun eigen land, is een realiteit. De omstreden Dublin-afspraken, die ertoe hebben geleid dat met name Griekenland en Italië zijn bedolven onder de asielaanvragen alleen maar omdat ze dichter liggen bij de landen waaruit mensen weg willen, worden herzien. De ‘pijn’ wordt verdeeld – maar door het slimme arbeidsmigratiebeleid, ook alweer onder druk van Rome ingesteld, is het geen pijn meer.

    In de Duitse industrie, in de Nederlandse zorg dalen de vacatures razendsnel, want migranten kunnen zich in hun eigen land inschrijven voor banen waar ze gekwalificeerd voor zijn. En dit systeem werkt ook zo goed omdat de keerzijde ervan, snelle duidelijkheid voor mensen die zonder geldige papieren zijn gekomen, ook effectiever wordt uitgevoerd. Daardoor is het vrije verkeer van personen in de Schengenzone niet verder in gevaar gekomen en is asielbeleid geen twistpunt meer binnen de EU. De afspraak in het Italiaanse „regeringscontract” om per regio opvangcentra in te stellen waar asielzoekers wachten op een antwoord op hun aanvraag, is snel in daden omgezet. Onder speciale aandacht van premier Giuseppe Conte, die ‘debureaucratisering’ als een van zijn hoofddoelen heeft gesteld, is de behandeling van asielaanvragen aanzienlijk versneld.

    Leidend blijft wat minister van Binnenlandse Zaken Matteo Salvini ook in de campagne steeds heeft gezegd: „Wie echt bescherming nodig heeft, kan bij ons terecht.” De UNHCR speelt een belangrijke rol bij het bepalen hiervan. Omdat de afgewezen asielzoekers snel te lokaliseren zijn, kunnen de uitwijzingen snel en humaan verlopen. Omdat Europa nu één lijn trekt en een mengeling van straf en beloning heeft ingesteld voor terugkeerlanden, werken die veel beter mee. En, bonus voor Rome: door bij de terugkeer van de tienduizenden afgewezen asielzoekers Alitalia in te schakelen, krijgt de nationale maatschappij ook weer wat lucht.

    Lees over de nieuwe premier Conte ook:‘De professor met de pochet’ moet Italië gaan leiden
  2. Niemand werkt mee

    Wie had verwacht dat de nieuwe regering in Rome vooral met Brussel zou botsen over het begrotingsbeleid, heeft zich vergist: het grootste conflictpunt is het migratiebeleid geworden. Alleen Griekenland en Spanje tonen zich gevoelig voor het Italiaanse argument dat de migratie naar Europa geen louter Zuid-Europese zaak is. Sommige EU-landen weigeren pertinent asielzoekers op te nemen die geen joods-christelijke achtergrond hebben. Andere landen regelen zelf arbeidsmigratie voor de sectoren waar ze extra hersens en handen nodig hebben en hebben een maximum gesteld aan het aantal vluchtelingen dat ze per jaar willen toelaten.

    Minister Salvini van Binnenlandse Zaken blijkt zich grotelijks te hebben verslikt in zijn belofte om de naar schatting 500.000 asielzoekers zonder geldige papieren terug te sturen naar hun land van herkomst. Die landen werken niet mee. Bovendien zijn de pogingen om de asielprocedure te versnellen jammerlijk mislukt, premier Conte is mede om die reden vervangen door een andere „uitvoerder’’ van de afspraken tussen Salvini en Luigi Di Maio van de Vijfsterrenbeweging. Een paar keer moest een geplande terugkeervlucht met een gehuurd toestel van Alitalia worden geschrapt wegens proteststakingen tegen het faillissement van het bedrijf. Uit frustratie over deze situatie heeft Salvini de grenzen aan de noordkant opengezet.

    De stilzwijgende afspraak tussen Rome en Brussel, dat Italië de asielzoekers zou binnenhouden in ruil voor soepelheid bij de begroting, is in de praktijk vervallen. Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en Slovenië hebben de grenscontroles aanzienlijk verscherpt, maar de Alpen bieden eindeloos veel mogelijkheden om ongezien de grens over te komen. Voor het reguliere personen- en vrachtverkeer is door de strengere controles Italië feitelijk geen lid meer van de Schengen-zone.

    Europa: realisme of confrontatie en een nieuw kern-Europa?

  1. Buigzaam populisme


    De nieuwe Italiaanse regering wil voorkomen dat het zich, zoals de Grieken in 2015, in Brussel te pletter rijdt en besluit tot een constructieve opstelling. De Vijfsterrenbeweging doet wat het in het Europees Parlement al jaren doet: meewerken. De beweging mag dan in naam ‘populistisch’ zijn, in de praktijk stemt zij sinds 2014 vrijwel altijd mee met ‘mainstream’ partijen, en vrijwel nooit met fractiegenoot Nigel Farage (UKIP). Daarmee heeft het in Europa vrienden gemaakt.

    Coalitiegenoot Lega laat de beweging begaan, zolang het zelf in Italië los mag op het migratiedossier. De 5-sterrenpolitici zoeken aansluiting bij de Franse president Macron. Hoewel die héél pro-Europees is, wil hij net als zijzelf de gevestigde orde opschudden. De Fransman wil een eind maken aan het ‘ieder voor zich’ dat de eurozone domineert en pleit voor grotere financiële solidariteit, iets waar Rome wel oren naar heeft. Macron zet het onwillige Duitsland verder onder druk. Zijn boodschap aan bondskanselier Merkel: vandaag is het Italië dat zwaar gefrustreerd het populisme omarmt, morgen is het Frankrijk.

    Lees ook: Opeens hangt er een schaduw boven Europees topjaar
  2. Geïsoleerd Italië


    Rome zoekt meteen de confrontatie. De nieuwe minister van Financiën maakt op zijn eerste bezoek aan Brussel knallende ruzie met zijn collega-ministers uit de eurozone. De minister van Buitenlandse Zaken kondigt tijdens een bezoek in Moskou aan dat de Italië de EU-sancties tegen Rusland niet langer zal steunen. De Europese eenheid kraakt, maar Italië raakt ook snel geïsoleerd. Het land is lang oververtegenwoordigd geweest wat Europese topposities betreft. De Europese Centrale Bank wordt geleid door Mario Draghi, de Europese diplomatie door Federica Mogherini, het Europees Parlement door Antonio Tajani. Maar al die invloed staat nu in één klap op de tocht. Dat wakkert de frustratie in Rome verder aan.

    Merkel gebruikt de crisis om zich Macron van het lijf te houden. Zolang Rome brandt, is de door hem zo vurig gewenste verdieping van de EU uitgesloten, zegt ze. Het Europa van twee snelheden, door Macron gepropageerd als een manier om met een kleine groep landen tempo te maken, komt er, maar niet zoals de Franse president dit voor ogen had. Rijke Noord-Europese landen beginnen te onderzoeken hoe ze een nieuw kern-Europa kunnen vormgeven.

    Muntunie: er ís ruimte voor compromis, maar chaos ligt op de loer

  1. Hoop op conjunctuur


    Vijfsterrenbeweging en Lega vormen een regering waarvan premier en, belangrijk, minister van Financiën redelijk a-politiek zijn en niet uit op het verlaten van de eurozone. De rest van Europa kan zich geen frontale confrontatie met Rome veroorloven. Daar is Italië, anders dan Griekenland, veel te groot voor.

    De Italiaanse staatsschuld is met 131 procent van het bruto binnenlands product een probleem, maar de looptijd daarvan is de laatste jaren verlengd, zodat de directe financieringsbehoefte van Italië relatief laag is. Tweederde van de schuld is bovendien in binnenlandse handen. Het begrotingstekort is bovendien maar 1,6 procent van het bruto binnenlands product en zou, zonder beleidswijzigingen, uitkomen op slechts 0,9 procent in 2019.

    Lees ook: Van minibots tot vlaktaks: Italië’s plannen gaan ver

    Er is dus enige ruimte voor de hogere uitgaven en lagere lasten die Vijfsterrenbeweging en Lega willen. Het Europese plafond is immers 3 procent van het bbp, hoewel de regels eigenlijk voorschrijven dat in een hoogconjunctuur als deze wordt gestreefd naar begrotingsevenwicht. Frankrijk houdt zich sinds jaar en dag óók niet aan deze afspraken. Het wordt de nieuwe Italiaanse regering toegestaan de verkiezingsbeloften deels uit te voeren. De wankele banken wordt meer tijd gegund hun kapitaal te versterken en slechte leningen af te bouwen. Kapitaalvlucht blijft uit, en de Italiaanse regering wijst erop dat het land, anders dan standaard-probleemlanden, geen tekort heeft op de betalingsbalans met het buitenland, maar een overschot van 2,6 procent. Met Italië binnenboord moddert de eurozone voort en hoopt dat de huidige hoogconjunctuur nog een paar jaar aanhoudt.

  2. Budgetimpuls à la de VS


    Lega en Vijfsterren buigen niet voor Europese druk. Hun diagnose, hoewel met een verschillend vertrekpunt, is dat twintig jaar ‘Duits’ economisch en financieel beleid in Italië niet heeft gewerkt. Een begrotingsimpuls à la de VS is het antwoord en wordt gegeven in de vorm van de in de campagne beloofde grootscheepse lastenverlichting en hogere uitgaven. De rest van de eurozone verzet zich daartegen. Op de financiële markten schrikken beleggers van het risico en drijven de rente op de Italiaanse staatsschuld zo hoog op dat de al fors opgelopen overheidsuitgaven nóg hoger dreigen te worden. Rome reageert met de invoering van een alternatief betaalmiddel, de MiniBot, waartegen andere eurolanden én de Europese Centrale Bank zich fel verzetten. Zij zien dit als de verkapte herinvoering van de lire. Het kapitaal begint Italië uit te stromen, bang dat wat nu in euro wordt geteld, straks lires zijn.

    De Italiaanse regering zegt een complot te vermoeden om het land eronder te houden, herhaalt de wens om terug te keren naar het Europa van vóór de euro. De grenzen gaan dicht voor kapitaalvlucht, zo goed en kwaad als dat kan. In een chaotisch referendum, waar feit en verzinsel nauwelijks meer te onderscheiden zijn, spreekt het Italiaanse electoraat zich uit voor het verlaten van de eurozone.

    De afrekening wordt razend ingewikkeld. Honderden miljarden euro’s aan beleggingen, tegoeden, leningen en contracten zijn hoogst onzeker, en dan zijn de onderlinge vorderingen tussen de centrale banken nog niet eens meegeteld. Met een versplinterende klap stort de eurozone in.

    • Stéphane Alonso
    • Maarten Schinkel
    • Marc Leijendekker