Roemrucht hotel reflecteerde de tijdgeest

Hoorspel Schrijfster Marjolein Bierens schreef een achtdelig hoorspel over het befaamde Amsterdamse hotel-restaurant Schiller. „Ik zie het als het symbool van het gehele interbellum.”

Hij heette de Koning van het Rembrandtplein, de hotelier die schilderde en de schilder die hotelier was. Nog een mooie naam: de wijnschenker en de schilder. In 1950 heropende Frits Schiller het befaamde hotel-restaurant aan het Amsterdamse Rembrandtplein. De zeventig hotelkamers hadden „zachte bedden, stromend water en centrale verwarming”, aldus de aanprijzing bij de opening in 1913.

Schrijfster en regisseur Marjolein Bierens (58) schreef het achtdelige hoorspel Hotel Schiller over het roemruchte verleden van dit grand hotel dat na de tweede wereldoorlog in verval was geraakt. „Bij toeval hoorde ik van het eeuwfeest en dat was de aanleiding aandacht aan het hotel te geven”, zegt ze terwijl we in de lounge zitten, omringd door de schilderijen die Schiller (1886-1971) maakte. „Ik verdiepte me in het interbellum en zag aanvankelijk een televisiedocumentaire voor me. Maar ik heb veel hoorspelen geschreven, dat is voor mij de meest intieme manier van communiceren. Je zit als het ware ‘in iemands oor’. Nu is het gelukkig toch weer een hoorspel geworden en heeft de VPRO zich ontfermd over het beeldmateriaal in een interactieve website. De luisteraar krijgt een palet van stemmen aangeboden. Het is krachtiger juist met woord en geluid het beeld van toen op te roepen.”

Bierens laat het hoorspel beginnen in 1950 met de stem van Marcel Hensema als Frits Schiller. Hij blikt terug op de tijd toen het Rembrandtplein met de cafés, theaters, vaudevilles en andere uitgaansgelegenheden het bruisende hart van de stad vormde. Het eerste deel heet dan ook Een nieuw hotel aan het Rembrandtplein. Bierens geeft aan de gedachten en mijmeringen van Schiller alle ruimte. Iedere Amsterdammer hoopte vurig dat na de oorlog het leven weer zou terugkeren op het Rembrandtplein als Schiller weer geopend zou worden.

Artistieke bohemiens

„Ik zie het hotel als het symbool van het hele interbellum”, aldus Bierens. „Het was de plek waar de artistieke bohemiens elkaar ontmoetten. Louis Davids, Fien de la Mar, Herman Heijermans, Jan Sluijters, J. Slauerhoff, Greta Lobo Braakensiek, Jean-Louis Pisuisse en Corry Italiaander. De laatste was actrice en de vrouw van Schiller. Ik denk dat hij verliefd op haar werd juist omdat zij actrice was. Frits Schiller was zelf graag kunstenaar-bohemien geweest, maar hij had nu eenmaal de verantwoordelijkheid voor het hotel. Met Corry had hij toch een directe band met het kunstenaarsleven.”

Het zijn de „mensenstromen die door het hotel heen zijn gegaan” die de hoorspelschrijfster boeien. Tijdens de oorlog verbleef de Duitse Wehrmacht in het hotel en mochten de Schillers het belendende café, nu bekend als de Schiller Bar, behouden en daar maaltijden serveerden. De bijzonderheid deed zich voor dat onderduikers er terecht konden terwijl de bezetter er vlak naast resideerde.

Passiemoord

In de terugblik van Frits Schiller neemt de passiemoord op cabaretier Pisuisse en zijn vrouw Jenny Gilliams een prominente plaats in. Het was 26 november 1927. Pisuisse en zijn vrouw hadden gedineerd in het hotel en wilden het Rembrandtplein oversteken onderweg naar de vermaarde gelegenheid Mille Colonnes voor een optreden. De moordenaar had een affaire met Jenny en kon haar afwijzing niet verdragen. Na de schietpartij met een revolver schoot hij zichzelf neer. Voor Schiller was het alsof „het kwaad zich vanuit zijn eigen hotel verspreidde”, zegt Bierens. De aanslag vond plaats aan de voet van het standbeeld van Rembrandt.

Aan de lotgevallen van Schiller is de tijdgeest af te lezen, zoals blijkt uit dit prachtige radiodrama. De artistieke betekenis verdween na de oorlog en het hotel kwam verweesd en in verval door de jaren heen. De stillevens en portretten van veelschilder en hotelier Schiller sieren nog steeds de muren op van de lobby en het café. Alle beroemdheden legde hij vast, onder wie Louis Davids, Fien de la Mar, zelfs zijn geheime geliefde Jeanette Biallostreski, een getrouwde joodse vrouw. We bekijken de portrettengalerij in het art deco-interieur. „Jammer genoeg heeft het hotel nooit meer de betekenis gekregen van vroeger”, zegt Bierens. „Dat is nu voorgoed voorbij.”

Hotel Schiller. Vanaf 25 mei op Radio 1 Hoorspel Halfuur van 00.00 tot 00.30 uur. De afleveringen zijn ook te beluisteren op vpro.nl.
    • Kester Freriks