Recensie

Op zoek naar idealen in ‘De rechtvaardigen’

Regisseur Eline Arbo zet bij Toneelschuurproducties ‘De rechtvaardigen’ van Albert Camus naar haar hand. De ideeën van Camus over werken aan een betere samenleving voldoen niet meer.

Foto Sanne Peper

In De Rechtvaardigen, een toneeltekst van Albert Camus, maken Russische revolutionairen zich in 1905 klaar om met een bom de groothertog te vermoorden en zo het volk te bevrijden van de tirannie. De jonge regisseuse Eline Arbo, van Noorse komaf, laat het spelen in een verzenuwde, karikaturale stijl, met uitvergrote bewegingen, pruiken en snorren, struikelhumor, personages met tics en een muzikant die met alles meetokkelt.

De jonge acteurs voeren het concept voorbeeldig uit, met technisch verzorgd spel. En het is knap hoe ze bijna ongemerkt glijden naar een serieuze toon als ze discussiëren over het doel en de moraal van hun revolutie. De vraag is: heiligt het doel de middelen, zoals kinderen vermoorden? Wie dat niet wil, gelooft niet in de revolutie en de vernietiging van al het kwaad, zegt de een. Klinkt als een nieuwe tirannie, zegt de ander. En op persoonlijker niveau: houdt de bommengooier wel meer van zijn geliefde dan van de socialistische-revolutionaire partij en zijn idealen?

Camus schreef het stuk in 1949 en deze discussie over de grenzen van de revolutie hield nog decennia. Maar anno 2018? Dat bezwaar ziet acteur Matthijs IJgosse ook. Hij gooit zijn snor en bril af met de vraag of Camus nog wel een verhaal vertelt dat de acteurs willen vertellen.

Deze wending ontaardt in een nieuwe discussie, waarin ze vaststellen dat Camus kritiek had op alle ideologieën, terwijl zij, de jonge generatie, juist hongeren naar idealen. Er is buiten het nihilisme dat tot niks leidt of de revolutie die tot geweld leidt, zoals Camus stelt, nog een derde optie. Zij zijn „mensen in opstand”, die de zinloosheid van het leven moeten omarmen.

Dit gesprek is niet erg theatraal en klinkt als een vergadering die de makers wellicht voor het spelen van het stuk hadden kunnen houden – om te besluiten dat ze een andere tekst gingen spelen. De boodschap waar het mee eindigt is liefdevol („Accepteren dat we verschillend zijn en als dat kan moeten we van elkaar houden”), maar ook een uitvlucht. Het mooie slotbeeld vergoedt dat maar ten dele.

    • Ron Rijghard