Nuttig, maar naar visie wordt niet gevraagd

6.507 leerlingen van het vmbo maakten dinsdag het examen maatschappijkunde. Jet Bussemaker, oud-minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, deed het ook.

Uit internationaal onderzoek bleek onlangs dat het burgerschapsonderwijs in Nederland achterblijft bij dat van andere landen. We doen het redelijk, maar blijven hangen in een middengroep. Andere, vergelijkbare landen, hebben de afgelopen jaren sprongen gemaakt.

De eisen die aan burgerschapsonderwijs gesteld werden, waren te vaag, te algemeen en te weinig sturend, was enkele jaren geleden de conclusie. Sindsdien zijn stappen gezet om niet alleen ‘iets’ aan burgerschapsonderwijs te doen, maar het ook dwingender en rijker aan visie te maken.

Nu beperkt burgerschapsonderwijs zich nadrukkelijk niet tot één vak, maar gaat over het hele curriculum en het schoolbeleid – de school als oefenplaats van democratie, participatie en omgang met diversiteit. Maar maatschappijleer is wél een prominent vak om invulling aan burgerschapsonderwijs te geven. Als je het examen maatschappijkunde vmbo gl en tl vanuit dit perspectief bekijkt, kun je constateren dat het verplichtend is in de zin dat leerlingen veel kennisvragen krijgen over openbaar bestuur, de rechtelijke macht en de werking van het parlement. Soms misschien wel erg veel. Hoe relevant is het precies te weten welk strafbaar feit, variërend van joyriding, rijden onder invloed en xtc-productie, in welke wet of wetboek (Opiumwet, Wegenverkeerswet, Wet op de economische delicten en Wetboek van Strafrecht) staat?

Het examen voldoet minder als het gaat om de vraag naar eigen visie van leerlingen, en het streven hen te leren omgaan met waardenbotsingen en sociale spanningen. Reproduceren van kennis over de rechtsstaat is een logisch onderdeel van een examen maatschappijleer, maar we doen vmbo-leerlingen tekort als het hierbij blijft. Ik mis vragen over de relatie tussen burgers. Waardenbotsingen tussen groepen, sociale ongelijkheid en segregatie in de samenleving – het krijgt nergens een plek. Het aantal open vragen waarin leerlingen gevraagd wordt zelf een betoog op te bouwen, is zeer beperkt.

Het examen bevat wel weer aansprekende voorbeelden voor jongeren op het terrein van justitie en veiligheid. Anonieme tips, milieu, drones en cybercrime passeren de revue. Dat laatste thema staat centraal in het derde deel van het examen, de analyse van een maatschappelijk vraagstuk. Daar lees ik dat meer dan de helft van de Nederlanders nog nooit van ransomware heeft gehoord. Ransomware gijzelt je computer door bestanden ontoegankelijk te maken en geeft deze pas vrij als je losgeld betaalt. Zo hebben u en ik wellicht toch weer wat bijgeleerd.

    • Jet Bussemaker