Opinie

    • Arjen Fortuin

Tragikomedie over elf Friese fonteinen

Zap Je kon erop wachten: Fries verzet tegen de elf fonteinen ter gelegenheid van Leeuwarden Culturele Hoofdstad. ‘Amsterdam’ botst met nuchtere Friezen.

Kunstenaar Shen Yuan zoekt een locatie voor een fontein in Hindeloopen. In 11 Friese fonteinen (NTR). Foto NTR

Denkend aan Friesland zie ik lange dooidagen traag door een smeltend millennium gaan. En dus is de kwestie: hoe binden we de Elf Steden samen, als het ijs dat niet meer doet? Die vraag leidde tot een groots idee. Laat kunstenaars van internationale renommé elf fonteinen bouwen, voor elke Friese stad één. Betaald uit het Europese miljoenenbudget van Culturele Hoofdstad Leeuwarden.

Een onweerstaanbaar vergezicht, zou je denken – maar Bonifatius ontdekte al dat vergezichten niet altijd goed vallen bij de Friezen. Voor u zich zorgen begint te maken om het lot van projectleider Anna Tilroe: alles is goed afgelopen. Zondag zond de NTR het eerste deel uit van het drieluik 11 Friese fonteinen, een film die tegelijk een tragedie, een komedie, een bestuurskundig traktaat en absurdistisch meesterstuk is.

We schakelen eerst naar Hindeloopen, waar een vrouw van de ‘fonteincommissie’ uitlegt dat men wel een fontein wil, maar geen spuitende fontein. Want dat maakt maar lawaai. Daar zitten de mensen hier niet op te wachten. De Frans-Chinese kunstenaar Shen Yuan wordt rondgeleid. Haar oog valt op een veelbelovend hoekje van de haven, maar dat is niet de bedoeling. Dat hindert wellicht ooit de Elfstedenroute en „de route is heilig”.

Shen Yuan wordt naar een krap grasveldje geleid. „We willen dus niet iets wat omhoog spuit”, herhaalt de vrouw van de commissie. „Er zijn heel veel verschillende mogelijkheden”, spitsroedenloopt Tilroe. Shen Yuan maakt stoïcijns een foto. Tilroe: „Dat werkt al daar, in dat hoofd.”

De bezwaren tegen de fonteinplannen zijn legio. Vooral: waarom worden die mensen van buiten gehaald? Een Fries kan toch ook wel een fontein bouwen? De ontwerpen worden te groot of te lelijk bevonden. Parkeerplaatsen blijken bijna net zo heilig als de Elfstedenroute.

Over naar Stavoren. Dat krijgt een reusachtige vis („losjes geïnspireerd op de kabeljauw”) met opengesperde bek, waarin de ring van het legendarische vrouwtje glanst. Verderop wordt de visboer geïnterviewd, die blijkt in zijn zaak óók beeldjes te hebben van vissen met een reusachtige opengesperde bekken. Dat is wel heel toevallig! Is de kunstenaar in zijn winkel geweest?

Lees ook: column Joyce Roodnat (NRC, 27 april 2017), Benepen Friezen en de 11 fonteinen

In Harlingen gaat het goed, als kunstenaar Jennifer Allora een mogelijke locatie voor ‘haar’ fontein krijgt aangewezen. De camera zoekt de einder af, naar de punt van een zeer lange pier. Ongeveer waar ook Vlieland moet liggen. Maar Allora is blij, tot onuitsprekelijke opluchting van de Harlinger functionarissen. Tegen deze plaats zal niemand bezwaar maken.

Scherp brengt 11 Friese fonteinen, waarin cabaretier Jan Jaap van der Wal de schermutselingen ironisch becommentarieert, bekende maatschappelijke kloven in beeld. Aan de ene kant de Amsterdamse culturele elite met zijn hoogdravende ideeën, buitenlandse vrienden en Europese budgetten. Aan de overkant de praktisch ingestelde, afhoudende en bokkige Friezen. Daartussenin lokale bestuurders en kunstliefhebbers, die proberen het project tot een goed einde te brengen.

Het levert geweldige scènes op – ik verheug me op de delen twee en drie. Maar de confrontatie heeft ook iets clichématigs; je wist dat die zou komen. Vanaf het begin is er dan ook massaal gepolderd. Tilroe wijst alle kunstenaars vooraf uitvoerig op de complicaties.

De wetenschap dat de Friezen de hakken in het zand zouden zetten, is vast ook de reden waarom alles op film is vastgelegd. Misschien is dat het geheime grote evenement van de Culturele Hoofdstad: Fries verzet als conceptueel kunstwerk.

    • Arjen Fortuin