‘Al vanaf het moment dat ik wakker word, heb ik honger’

Eindexamens

De islamitische vastenmaand valt dit jaar tegelijk met de eindexamens. Door de ramadan wordt het ritme van leerlingen behoorlijk omgegooid.

Ikram (16) Foto’s David van Dam

Vrolijk komen ze de docentenkamer van het Rijswijks Lyceum binnen: vriendinnen Imane Boussaboun (17), Nursena Deniz (15), Wassima El Boujadaini (16) en Ikram Attalhaoui (16). Ondanks dat ze net een examen hebben gemaakt, biologie vmbo, en er nog zeker drie te gaan hebben. En ondanks het feit dat ze pas in de vroege ochtend gingen slapen – vanwege de ramadan is hun ritme behoorlijk omgegooid.

Vorig jaar realiseerden ze zich al dat de ramadan ongeveer zou samenvallen met de eindexamens. „Ik raakte helemaal in paniek”, vertelt Imane. „Ik denk altijd dat ik geen kracht heb tijdens de ramadan, omdat ik dan niet eet. Al vanaf het moment dat ik wakker word, heb ik honger.” Maar sinds vandaag, haar eerste vastendag en de vierde dag van de examens, is die paniek weg. „Het valt wel mee.” Haar moeder zit er overigens „nog erger mee” dan zijzelf.

Ikram heeft, anders dan Imane, niet zo’n last van honger. „Voor mij is het best makkelijk. Je moet gewoon zorgen dat je voor zonsopgang genoeg eet en na zonsondergang niet heel veel, anders kom je aan.” Het helpt dat de meeste examens begin van de middag zijn, zegt Wassima. „Dan heb ik nog niet zo’n trek. Normaal gesproken ontbijt ik ook niet.” En het helpt dat de examens zo belangrijk zijn: dat leidt af. Nursena: „Bij Nederlands zag ik mensen eten en drinken, maar ik heb mijn hoofd niet één keer naar boven gedaan. Ik was alleen maar aan het schrijven.”

Niet benadrukken

Op het Rijswijks Lyceum, een brede scholengemeenschap voor mavo, havo en vwo, zitten veel leerlingen van Turkse, Marokkaanse en Surinaamse komaf. Ze komen voornamelijk uit de Haagse binnenstad: de Transvaalbuurt, de Schilderswijk, Moerwijk. Ruim de helft is moslim, schat Vidjay Jhinkoe, teamleider bovenbouw voor havo en vwo en aardrijkskundedocent. Vrijwel allemaal doen ze mee aan de ramadan, die voor Marokkaanse moslims vorige week donderdag begon en voor Turkse moslims woensdag. De eindexamens begonnen vorige week maandag.

Dat samenvallen kwam vorig schooljaar voor het eerst in het team ter sprake, vertelt Jhinkoe. „Er kwamen allerlei gedachten bij ons op, zoals een imam naar school laten komen. Sommige collega’s vonden juist dat we er niets mee moesten doen, omdat vasten de eigen keuze van leerlingen is.” Dat laatste bleek de beste optie, merkten ze dit schooljaar. „Leerlingen vinden het niet prettig als het benadrukt wordt dat ze vasten. Ze willen geen uitzonderlijke positie.”

Er zitten ook voordelen aan het vasten in deze periode, zeggen leerlingen. De sfeer thuis is „veel leuker”: er wordt samen gegeten, samen de moskee bezocht en iedereen is vrolijk. Ikram gelooft dat ze meer kracht krijgt in deze periode. „Dat als ik erom vraag, dat Hij het me dan ook geeft. Zo moet je ook leren: smeekbedes verrichten et cetera. Dan komt het gewoon goed met de examens.”

Alleen „slaap je amper” in de ramadan. Op de klassenapp gingen de selfies met schoolboeken tot diep in de nacht door. „Ik kan wel om twaalf uur gaan slapen, na de avondmaaltijd”, zegt Imane, „maar om half drie moet je alweer opstaan om te eten. Dan kan ik de tijd net zo goed vullen met leren.” Nursena ging om vijf uur ’s ochtends slapen, Wassima om vier uur. „We moeten wel”, zegt Ikram. „Het gaat om ons diploma.” Veel leerlingen gaan ’s middags na het examen weer naar bed.

Ali (16)
Foto’s David van Dam
Serap (18)
Foto’s David van Dam
Ikram (16)
Foto’s David van Dam

Goed plannen

Ook de volgende zeven havo- en vwo-eindexamenkandidaten die de docentenkamer binnenkomen, zijn tot diep in de nacht wakker geweest. Ali Yalniz (16) bijvoorbeeld ging om vijf uur slapen. „Normaal gesproken ga je vroeg naar bed”, zegt gymnasiast Saliha Almaz (17), die volgend jaar geneeskunde in Rotterdam gaat doen. „Maar nu heb je iets waarvoor je wakker wilt blijven: eten. Dat is dus tijd om te leren.”

Wat scheelt: dat de examens vooral herhaling zijn. „Hiervoor hadden we twee weken vakantie en één week examentraining”, zegt Serap Yalniz (18), de zus van Ali. „Als je weet hoe je moet plannen en je ook echt aan de planning houdt, dan zul je geen moeite hebben met focussen tijdens de examens. Want je kent de stof eigenlijk al.”

Bij de tentamenweek, die vorig jaar samenviel met de ramadan, was dat heel anders. Toen waren ze nog niet gewend om zo veel te leren en de stof was nieuw.

Bij dat plannen hoort bijvoorbeeld dat je alleen de verplichtingen doet van de ramadan, zegt biologiedocent Rashid El Mouhamadi, die zelf ook vast. „Een gebed van twee, drie minuten is verplicht”, zegt hij. „Maar het avondgebed in de moskee, van een halfuur, is extra. Dat hoef je niet per se te doen.” Serap gaat alleen als ze de volgende dag geen examen heeft. „Normaal gesproken ben ik iemand die vaak wil gaan. Maar tijdens de examens pak ik liever mijn rust of doe ik nog wat aan school dan dat ik naar de moskee ga.”

Ook bij de planning van de leerstof houden El Mouhamadi en zijn collega’s rekening met de ramadan. „Bepaalde onderwerpen vermijden we zoals voortplanting en seksualiteit. Dat wordt wel behandeld, maar op een ander moment in het jaar.” Naast eten en drinken zijn seks en roken tussen zonsopgang en zonsondergang tijdens de vastenmaand niet toegestaan.

Wordt het vasten minder zwaar of juist zwaarder naarmate de examens vorderen? Geen van beide, zeggen leerlingen. „Bij mij treedt er géén gewenning op”, zegt Imane. En Wassima zegt: „Ik maak mijzelf wijs dat het mijn hersenen zijn die mij tijdens de examens helpen. En niet dat broodje kaas of flesje water.”

    • Mirjam Remie