Heeft Trump nu wel of niet een Midden-Oosten-strategie?

Betrekkingen VS-Midden Oosten

Na de exit uit de Iran-deal en de opening van de ambassade in Jeruzalem is het raden naar de volgende stap van de VS.

Graffitimuur in Gaza-stad. Foto Khalil Hamra/AP

En weer kon de regering Trump twee campagnebeloftes afvinken: de VS openden de ambassade in Jeruzalem, en de VS stapten uit het nucleair akkoord met Iran.

Vreugde in nationalistisch Israël en bij conservatief, evangelisch Amerika, over een president die zijn beloften houdt. Zorg in Europa, dat vreest dat de toestand in het Midden-Oosten alleen maar explosiever wordt, en zich afvraagt wat de VS van plan zijn. Wat is de Amerikaanse strategie? Is er een Amerikaanse strategie? Of verklaren de VS, nu deze twee beloftes zijn afgevinkt, hun mission eenvoudigweg completed en nemen ze afscheid van de intensieve betrokkenheid die ze decennia in het Midden-Oosten hebben gehad?

Jared Kushner, schoonzoon van de president en bij diens aantreden aangesteld om ‘vrede in het Midden-Oosten’ te brengen, zei in zijn toespraak bij de openingsceremonie: „De keus Jeruzalem als hoofdstad van Israël te erkennen, betekent geen afscheid van onze sterke toewijding aan vrede.” Vrijwel gelijktijdig stierven bij het grenshek in Gaza tientallen Palestijnen door Israëlische scherpschutters en raakten duizenden gewond.

Vrede, vervolgde Kushner, is binnen bereik als de partijen „een bladzijde kunnen omslaan”, en „geloven dat de toekomst anders kan zijn dan het verleden.” De schone bladzijde bestaat eruit dat de regering-Trump niet langer, zoals voorgaande Amerikaanse regeringen, probeert alle partijen evenredig tot redelijkheid en concessies te bewegen. In plaats daarvan kiest Amerika partij voor zijn partners. ‘Realisme’ en niet bang zijn om ‘vierkant achter onze bondgenoten te staan’, noemde Kushner dit.

Voor de Palestijnen, die de bemiddelende rol van de VS sinds de beslissing over Jeruzalem niet langer erkennen, is in deze nieuwe Amerikaanse visie niet of nauwelijks plaats. Het Witte Huis legde de schuld van de vele doden bij Hamas. Minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo liep weg toen verslaggevers hem naar Gaza vroegen. De Amerikaanse ambassadeur bij de VN, Nikki Haley, verliet dinsdag de VN-vergaderzaal toen de Palestijnse vertegenwoordiger het woord kreeg.

Trumps felste critici geloven mede daarom niet dat zijn regering een coherente visie op het Midden-Oosten heeft. Bruce Riedel, Midden-Oosten-adviseur in de Nationale Veiligheidsraden van Obama en de drie presidenten voor hem en nu werkzaam bij denktank Brookings, denkt dat dat het geval is. „Strategie? Dan alleen een strategie om met kortzichtige beslissingen als deze de conservatieve en religieuze achterban van Trump fanatiek te houden in de aanloop naar de tussentijdse Congresverkiezingen”, zegt Riedel, aan de telefoon vanuit Washington. „En natuurlijk de strategie om de erfenis van Obama te vernietigen.”

Anderen noemen dat een onderschatting. „Er is wel degelijk een strategie”, zegt islamdeskundige Noah Feldman telefonisch vanuit Boston. „Bovendien één die tot op zekere hoogte lijkt te werken.” Feldman, verbonden aan Harvard Law School en de Council of Foreign Relations en buitenlandcolumnist voor persbureau Bloomberg, wijst op de intensiteit van de contacten tussen de regering-Trump, de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) en de Israëlische premier Netanyahu, sinds jaar en dag een vriend van de Kushners. De contacten raken ook aan zakelijke belangen van de Trumps en de Kushners in de regio en dateren zelfs van voor de verkiezingen. Vrijdag meldde The New York Times dat Trumps zoon Don Jr. in augustus 2016 in de Trump Tower een afgezant van het Saoedische regime ontmoette, plus een Israëlische expert in het bespelen van sociale media.

De regering-Trump heeft de banden niet voor niets zo aangehaald, zegt Feldman. „In ruil voor de Amerikaanse terugtrekking uit het Iran-akkoord en steun bij de binnenlandse ‘hervorming’ die MBS in zijn land doorvoert, moeten de Golfstaten de Palestijnen aan tafel dwingen. En ook Israël kan na alles wat het nu heeft binnengehaald, geprest worden tot concessies.”

Volgens Feldman is er zelfs een plan B. De Golfstaten, MBS voorop, geven sinds enige jaren signalen af dat zij, zolang het achter de schermen blijft, open staan voor allianties met Israël. Bij zijn bezoek aan de VS zei MBS in een interview met The Atlantic dat hij het recht van de Joden op een eigen staat, naast die van de Palestijnen, erkent – een ongekende uitspraak voor een Arabisch staatshoofd. Feldman: „Kushner moedigt toenadering tussen Israël en de Saoedi's aan, om indamming van Iran in de hand te werken. De VS bereiken dus al iets in het Midden-Oosten.”

„Een fantasie van rechts”, noemt Bruce Riedel deze voorstelling van zaken. „Amerika speelt met vuur. Voor ze het weten bevinden de VS zich in de positie dat Saoedi-Arabië en Israël de VS de kant op duwen van een oorlog met Iran. Toenadering tussen Israël en de Golf? De Golfstaten hebben het Israëlisch geweld veroordeeld en riskeren enorme volkswoede met toenadering.”

Kushner, zegt Riedel, is veel te onervaren. „Hij is makkelijk te manipuleren dankzij zijn vele zakelijke belangen in Israël, en de schulden van zijn familiebedrijf. Bovendien staat hij scherp in het vizier van speciaal aanklager Robert Mueller; er is een kans dat hij van het toneel verdwijnt omdat hij wordt aangeklaagd.”

Coma

In maart schreef The New York Times dat het vredesplan dat Kushner voor Israël en de Palestijnen zou opstellen, in een vergevorderd stadium is. Kushner, zijn onderhandelaar Jason Greenblatt, die vice-CEO was van de Trump Organization, en zakenman David Friedman, nu Trumps ambassadeur in Israël, zouden een gedetailleerd stappenplan in petto hebben. Geen van drieën heeft diplomatieke ervaring. Feldman noemt dit niet per se een bezwaar. „Het vredesproces verkeert al jaren in coma. Het is een diplomatieke machine geworden die er belang bij heeft zichzelf in stand te houden. Buitenstaanders zijn niet per definitie slecht.”

Bruce Riedel verklaart Kushners vredesplan „dood bij aankomst’. Maar Feldman is daar „niet honderd procent” zeker van. „Kijk naar het alternatief. Wat kunnen de Palestijnen anders doen? Wachten tot zowel Israël als de VS een linkse regering hebben? Terwijl Israël ondertussen doorgaat met nederzettingen bouwen?”

In maart hield Kushner op het Witte Huis een conferentie over de humanitaire situatie in Gaza, waarbij zowel Israël als de Golfstaten aanwezig waren. De Palestijnen boycotten de bijeenkomst. „Ik zeg niet dat Kushners strategie veel kans van slagen heeft,” zegt Feldman. „Ik zeg alleen dat er een strategie is.”

    • Maartje Somers