Toen Athol Whiston (80) in een rolstoel dreigde te belanden, besloten hij en zijn vrouw Beverly (79) dat ze niet verder wilden. Maar euthanasie was geen optie. Het Australische echtpaar overleed vorig jaar op een hotelkamer in Peru, na het drinken van een zelf aangeschaft middel. Op video’s en foto’s legden ze hun laatste jaren vast. “We hebben nu lang genoeg geleefd.”

Voltooid leven

Het laatste besluit van Beverly en Athol

Door Enzo van Steenbergen, video Nina van Hattum en Benjamin Kat, vorm Koen Smeets. 18 mei 2018

Zelfbeschikking. Ze hebben de luxe suite genomen. Nu liggen ze op het kingsize bed tussen warme kleuren: het licht donkergeel, de bank oranje, het televisiemeubel goudbruin. Op het donkerhouten nachtkastje een fles likeur op basis van Schotse whisky (Drambuie), een zoete dessertwijn (Sauternes uit 2001) en een grote reep Toblerone-chocolade.

Het is 20 juni 2017 in Lima, de hoofdstad van Peru, in het exclusieve El Pardo-hotel. William Athol Whiston (80) pakt een oranje-wit medicijnflesje en geeft dat eerst aan zijn vrouw, Beverly Ann (79). Hij wacht even. Dan slikt hij het spul zelf.

Bekijk ook de documentaire over Beverly en Athol waarin ze zelf vertellen waarom ze hun leven voltooid vonden en wat ze hebben meegemaakt tijdens hun zoektocht naar een ‘humane dood’.

Drie dagen later, op een zaterdag, staan agenten aan de deur bij Carl Whiston, in Sydney, Australië. Ze willen binnenkomen en vragen of hij even wil gaan zitten. Er is in het buitenland iets gebeurd met zijn ouders. Carl schrikt niet. Hij weet het al.

Drambuie

Terwijl ze in hun woonkamer zitten, krijgt het Nederlandse echtpaar Sabine en Jan Bijleveld die middag een sms’je. Een bericht van Carl, zoals afgesproken. Het plan is uitgevoerd.

De lichamen worden naar buiten gedragen in bruingeel geblokte lakens. Tegen de Peruaanse krant La República zegt de veiligheidschef van het hotel dat Beverly en Athol de telefoon niet opnamen en hij ten slotte de kamer besloot binnen te gaan. Henry Vicente Weston zag de oranje-witte flesjes en wist meteen wat de doodsoorzaak was. Euthanatica.

Het was precies zoals ze het jaren eerder al hadden bedacht. Precies zoals ze wisten dat het zou gaan gebeuren toen ze kort voor hun dood video-opnames lieten maken om hun verhaal te vertellen.

We vinden dat we op 80-jarige leeftijd lang genoeg hebben geleefd

Deel I: een onwaarschijnlijk paar

Op de dag dat ze elkaar ontmoeten, heeft Athol twee verschillende sokken aan. Beverly ziet het meteen, terwijl ze rechtop in een ziekenhuisbed zit. Ze is aan het herstellen van een blindedarmontsteking. Het is in Sydney, begin jaren 60.

Champagne

Beverly heeft lange zwarte haren en blauwgrijze ogen. Ze is opgegroeid in een klein Australisch dorp. Een liefdevol gezin met een jonger zusje op wie ze vaak moet passen. Wanneer ze Athol ontmoet – ze zijn begin twintig – hangt ze in kringen waar iedereen feest, lacht en drinkt. Ze is verpleegster, maar wil interieurontwerpster worden. Kleur, daar houdt ze van.

Athol is heel anders. Een stille jongeman. Geboren in Nieuw-Zeeland, atletiektalent in zijn jeugd, na militaire dienst voor een baan als accountant naar Australië gekomen. Ze ziet zijn donkere krullen, vriendelijke gezicht (en die sókken) en vindt hem maar een saaie vent.

Beverly: „Het leven is een cadeau, je moet ervan genieten. Ga niet zitten wachten.”

Toch belt ze juist hem als ze maanden later snel hulp nodig heeft. Een feestje is zelfs voor haar doen uit de hand gelopen. Mannen dringen zich aan haar op. Ze voelt zich onveilig en wil naar huis. Met een slobberige trui over zijn pyjama komt hij haar ophalen in zijn oude Volkswagenbus.

Op hun bruiloft vinden de gasten hen een onwaarschijnlijk echtpaar. Beverly’s getuige waarschuwt hem nog: doe het niet, ze gaat je verlaten. Maar Athol (dan 28), in smoking met zwarte vlinderdas, lacht het weg. Beverly (dan 27), witte jurk en haren opgestoken, neemt de bruiloft inderdaad niet serieus. Best kans dat we gaan scheiden, zegt ze tegen iedereen die het horen wil.

Ze kent zichzelf: rusteloos, niets in haar leven duurt lang. Waar hij zijn leven lang computermarketeer blijft, is zij verpleegster, interieurontwerpster, eigenaar van een delicatessezaak en een restaurant.

Het werkt, haar onrust met zijn standvastigheid. Ze zullen 53 jaar bij elkaar blijven.

Waarom zou ik mijn wederhelft achterlaten? Dat is onmogelijk

Twee jaar na de bruiloft, in 1966, wordt Carl geboren. Als tweejarige kukelt hij van het aanrecht en breekt zijn pols. Een ander keer laat Beverly de hippe kinderwagen, inclusief baby, in een winkel staan. Een goede moeder is ze niet, vindt ze. Ze lacht hard als ze erover vertelt aan haar vriendin Sabine.

Carl is tien jaar als zijn ouders hem naar kostschool sturen. Het leven van feestjes, vrienden, hard werken en veel verhuizingen past niet bij een jong kind. Ze maken zich zorgen over hun zoon, ze willen dat hij leeftijdgenoten ontmoet. Is een kostschool de beste keuze? Athol moet zijn vrouw vaak geruststellen. Het loopt wel los, zegt hij dan.

Athol: „We zijn 53 jaar samen geweest! We hebben van ieder moment genoten.”

En dat blijkt ook zo te zijn. Carl Whiston – nu 52 jaar, lang en kaal – gelooft dat zijn opvoeding hem, na moeilijke jaren als tiener en twintiger, tot een sterke en onafhankelijke man heeft gemaakt. Een loner, dat wel. Hoewel: hij is veranderd sinds de geboorte van zijn dochter River, twaalf jaar geleden. Opener. Vrolijker. Carl woont met zijn gezin in Sydney. Hij is vrachtwagenchauffeur en reist veel door Australië.

De band met zijn ouders is door de jaren heen steeds hechter geworden.

Lees ook: Zeven vragen over voltooid leven, de wet en de middelen

Deel II: ‘We gaan sterven in Peru’

Langzaam slibben de bloedvaten in zijn benen dicht, hoort Athol eind 2012 van de dokter. Op een dag zal er niet meer genoeg bloed doorheen kunnen. Dan zal hij niet meer kunnen lopen. Op den duur volgt onvermijdelijk amputatie om gangreen, het afsterven van weefsel, te voorkomen. Gebeurt dat niet, dan kan hij doodgaan.

Middel

Beverly en Athol spreken al langer over hun dood. Ze zijn allebei in de zeventig, ze weten genoeg. Hij gaat niet in een rolstoel zitten, zij gaat hem niet duwen en ze gaan zéker niet in een verpleeghuis wonen. Daar heeft Beverly als verpleegkundige te veel ellende gezien.

Ze weten dat ze geen euthanasie kunnen krijgen. Dat is op federaal niveau verboden in Australië. Zelfs in Nederland – waar sinds 2002 een euthanasiewet is – maken mensen zoals zij geen kans op een legale, zelfverkozen, gezamenlijke dood. Want een arts moet eerst constateren dat sprake is van „ondraaglijk en uitzichtloos” lijden. Bij hen allebei, onafhankelijk van elkaar.

Beverly en Athol hebben al die regels altijd belachelijk gevonden. Politici die voor hen bepalen of ze mogen sterven? No way.

Dierenwinkels verkopen het spul als verdovingsmiddel.

Door niemand hebben ze zich laten vertellen hoe ze moeten leven, dus ook niet hoe ze moeten sterven. Ze kúnnen niet anders dan samen gaan, vinden ze. Beverly legt dat zo uit: Athol leeft met beide benen op de grond, ik met beide benen in de lucht. Zij ziet hem als haar goede kant. Waarom zou de ene helft de andere helft achterlaten?

Na de diagnose komen ze begin 2013 via internet in aanraking met Exit International. Dat is een stichting opgericht door de Australische ex-arts Philip Nitschke, een pleitbezorger van ‘humane zelfdoding’. Hij heeft een handboek geschreven waarin winkels staan, over de hele wereld, die euthanatica verkopen. Dat zijn middelen, meestal in vloeibare of poedervorm, met een werkzame stof waarmee je voor zelf een pijnloze dood zou kunnen kiezen.

Beverly en Athol volgen het forum van de stichting, dat net als het boek die adressen vermeldt. Peru is één van de landen waar het spul wordt verkocht. Dierenwinkels verkopen het spul als verdovingsmiddel. In de flesjes, met een oranje-wit etiket, zit dezelfde werkzame stof als in middelen die Nederlandse artsen gebruiken bij euthanasie.

Precieze cijfers zijn er niet. Het importeren van euthanatica is illegaal, dus niemand registreert hoe vaak het voorkomt.

In Nederland bestellen jaarlijks naar schatting tientallen mensen via internet poeder bij een leverancier, bijvoorbeeld in China. Het komt bijna altijd goed aan, vertellen meerdere Nederlandse ‘levenseindecounselors’ die hun cliënten verwijzen naar de adressen. Precieze cijfers zijn er niet. Het importeren van euthanatica is illegaal, dus niemand registreert hoe vaak het voorkomt.

In Australië is het voorgekomen dat de politie invallen deed bij mensen die de middelen hadden besteld. Daarna kwamen weleens sociaal werkers aan de deur: bent u nog bij uw verstand? Nabestaanden lopen bovendien het risico aangeklaagd te worden voor hulp bij zelfdoding, als ze op de hoogte waren van de voornemens van hun naasten.

Beverly en Athol willen dat niet riskeren. Ze zullen in Peru overlijden, besluiten ze. Kunnen ze mooi de oude Incastad Machu Picchu nog zien.

Wij hebben recht op die keuze. Wij zijn hier al bijna 80 jaar.

Ze verkopen in 2013 hun huis en maken eerst een tocht door Australië, in een fourwheeldrive met een caravan van bijna tien meter lang. Het gevaarte gaat schuddend over de weg bij de minste of geringste windvlaag.

Met Kerst parkeren ze de camper voor het huis van hun zoon in Sydney. Dat is het moment dat ze hem vertellen over Athols benen en hun beslissing om in Peru te sterven. Carl schrikt vooral van zijn vaders ziekte, die erfelijk kan zijn. Dat zijn ouders zelfdoding willen plegen dringt niet zo tot hem door . Ze hebben wel vaker gekke ideeën – en die gaan vaak niet door.

Athol: „Afscheid nemen van onze vrienden en familie, dat was heel, heel moeilijk.”

Pas later begint Carl te begrijpen dat het niet overwaait. Steeds weer beginnen zijn ouders aan de telefoon over hun naderende dood. Ze zijn voorbereidingen aan het treffen, lezen over de aanschaf van dodelijke middelen in Peru, praten erover met andere ouderen die hun dood in eigen hand willen nemen. Langzaam laten ze het contact met vrienden en verre familie verwateren.

Op slechte momenten doet de wens van zijn ouders Carl denken aan zijn jeugd zonder veel knuffels, warmte. Het voelt soms alsof zijn ouders nu hun kleindochter River in de kou laten staan. Waarom willen ze haar niet zien opgroeien?

Maar die momenten zijn schaars. Carl begint hen te begrijpen. Ze zouden fysiek verval nooit kunnen accepteren. Zijn ouders in een verpleeghuis: ondenkbaar. En zijn vader zonder zijn moeder, of andersom: onmogelijk.

De woede van zijn ouders wordt de zijne. Waarom mogen ze niet sterven in zijn bijzijn, in hun eigen land, op een moment dat ze zelf kiezen? Waarom moeten ze naar een dierenwinkel in Peru om euthanatica te kopen? Regeringen die met religieuze of morele argumenten mensen verhinderen hun eigen keuze te maken – Carl heeft er een hekel aan.

Beverly: „We voelen ons enorm geliefd en zo willen we het einde ook halen. We willen met waardigheid sterven, zonder aftakeling.”

Op het laatst heeft hij alleen nog praktische vragen. Wat gebeurt er met jullie lichamen, vraagt hij. Het verbaast zijn ouders. Ze hebben er nooit over nagedacht dat zoiets belangrijk kan zijn voor hem. Een begrafenis vinden ze onzin. Ze zijn van plan hun as uit te laten strooien in Peru – zo willen ze het afspreken met een plaatselijke begrafenisondernemer.

Op Kingsford Smith International Airport, de luchthaven van Sydney, ziet Carl zijn ouders voor het laatst. Het is zondag 12 maart 2017. Zijn vrouw is erbij. Dochter River omhelst haar opa en oma. Het meisje weet van niets. Ze denkt dat opa en oma op reis gaan en weer thuis zullen komen.

Een paar dagen later, als Carl alleen thuis is, huilt hij.

Afscheid nemen van onze vrienden en familie was heel erg moeilijk

Deel III: Het laatste gesprek

Op een houten bankje kijken Beverly en Athol uit over een smalle rivier, die kronkelend zijn weg zoekt door een typisch Hollands landschap. Zij draagt een wollen trui en een grote roze zonnebril. Hij een blauw-wit geruit overhemd. Achter hen ligt het huis van hun vrienden Sabine (48) en Jan Bijleveld (52). Zij is directielid van een marketingbureau, hij directeur van een aardappelverwerkingsbedrijf.

Wijn

Na het afscheid in Australië zijn Beverly en Athol niet meteen naar Peru gevlogen. Ze zijn uitgenodigd door hun vrienden Sabine en Jan, en eind maart 2017 naar Nederland gevlogen.

De twee stellen hebben elkaar een paar jaar eerder, in 2014, ontmoet op een camping in Australië. Sabine en Jan hebben een sabbatical genomen voor een grote rondreis. In een campingkeuken bij het plaatsje Broome belooft Beverly haar echtgenoot een glaasje wijn, maar dan moet hij als tegenprestatie een steak op het vuur gooien. Sabine haakt in met een grapje: ‘Laat mij die steak maar bakken, dan kan je dat glas wijn ook aan mij geven.’

Beverly en Athol hadden eigenlijk besloten geen vrienden meer te maken. Ze willen niet nog meer mensen om afscheid van te nemen.

Toch zitten ze die nacht met z’n vieren urenlang te kletsen bij de tent, met hapjes en flessen wijn. Een maand daarna komen ze elkaar bij toeval opnieuw tegen op een camping, aan de andere kant van het land. Dan vertellen Beverly en Athol over hun doodswens. Sabine en Jan schrikken ervan. Mensen, nog relatief gezond, die volop in het leven staan. Waarom willen ze niet meer?

Bij de dierenwinkels weten ze vaak wel waarom toeristen het spul komen kopen, maar doen niet al te moeilijk.

Die nacht liggen de Nederlanders uren wakker. Zouden wij dat ook kunnen, vragen ze zich fluisterend af, ons einde zo plannen?

Sabine en Jan houden in de jaren daarna nauw contact met Beverly en Athol. Ze mailen, bellen, sms’en. Via e-mail en Whatsapp komen foto’s van een glunderende Beverly op een trekker, van Athol die een paard verzorgt. Ze horen verhalen over de bruiloft van hun zoon. Die wilden ze nog meemaken – het wordt een onvergetelijke dag.

Lange tijd denkt Sabine dat ze het toch niet zullen doen. Dat ze simpelweg te gelukkig zijn. Totdat Beverly in december 2016 mailt dat het slechter gaat met Athols benen en dat ze vrezen dat hij niet lang meer zal kunnen lopen. Ze schrijft: „We gaan aan onze reis beginnen”.

Sabine en Jan willen hen nog één keer zien. Zo komen Beverly en Athol in Nederland terecht, nog na het afscheid van hun eigen zoon. Ze maken met Sabine een rondreis door Europa. Jan is erbij in Parijs, maar mist de rest van de trip vanwege zijn werk. In Amsterdam varen ze over de grachten, in België proeven ze chocolade en in Parijs laat Beverly haar felrode haar bijverven.

Vrienden van Sabine en Jan reageren verbaasd. Ze willen dood, maar nog wel even door Europa reizen? Maar zo ziet het Nederlandse paar dat niet. Het gaat Beverly en Athol altijd al om ‘Live life’, dat weten ze al lang. Als ze Beverly en Athol wekenlang samen zien, is het hen duidelijk dat ze een enorme drive hebben om aftakeling te voorkomen. Sabine en Jan zien geen seconde angst voor de dood.

Hun laatste gesprek nemen ze op via Whatsapp-video. Beverly en Athol zijn vrolijk en uitbundig.

De ochtend van het afscheid, donderdag 6 april 2017, eten ze bruine boterhammen met kaas bij Sabine en Jan thuis. Op Schiphol, enkele uren later, wordt Beverly door een medewerker geholpen omdat ze het elektronische systeem niet snapt. Athol zwaait met zijn bruine vilten hoed. Dan lopen ze door de douane.

In mei zijn Beverly en Athol in Cuzco, de oude Incastad aan de voet van de Andes. In één van de dierenwinkels kopen ze hun euthanatica. De winkeliers weten vaak wel waarom toeristen het spul komen kopen, maar doen niet al te moeilijk.

Ze bezoeken in Peru een begrafenisondernemer. Daar verzinnen ze een smoes: ze kunnen niet zeggen dat ze zelfdoding gaan plegen, dat zou in het zwaar katholieke land reden kunnen zijn voor arrestatie. We zijn al oud, zegt Athol tegen de begrafenisondernemer, dus we willen iets geregeld hebben voor het geval we hier komen te overlijden. Er worden afspraken gemaakt over het opmaken van de overlijdensakte.

Machu Picchu zullen Beverly en Athol nooit zien. Ze krijgen last van hoogteziekte en Beverly komt in het ziekenhuis door een voedselvergiftiging. Ze zijn verzwakt en besluiten af te dalen naar Lima, de lager gelegen hoofdstad waar ze al een week zijn geweest. Ze verblijven er nog even in een appartement en boeken dan de suite in het El Pardo-hotel.

Carl belt zijn ouders een dag voor hun dood. Het is een lang gesprek. Hij vraagt hen over zijn jeugd, over de kostschool, vertelt over zijn dochter en het huis dat ze willen bouwen. Ze zeggen dat ze trots op hem zijn. Als hij ophangt, voelt hij minder druk op zijn borst.

Tegen Sabine en Jan heeft Beverly gezegd dat ze geen emotioneel afscheid wil. Hun laatste gesprek nemen ze op via Whatsapp-video. Sabine en Jan zien er vooraf tegenop, maar dat blijkt niet nodig. Beverly en Athol zijn vrolijk en uitbundig.

Een paar dagen later worden hun lichamen in de hotelsuite gevonden.

Jullie maakten ons fantastische leven compleet. Heb een hele goede reis!

Epiloog: de nabestaanden

Sabine en Jan hebben nooit verdriet gevoeld, al vinden ze dat raar om te zeggen. Ze zijn blij dat de wens van Beverly en Athol is uitgekomen. Het knaagt wel dat ze hun dood in het semi-geheim hebben moeten voorbereiden en helemaal naar Peru moesten reizen. Ze kijken samen nog regelmatig naar de beelden van hun tijd samen. Sabine denkt altijd: het is goed zo, het is echt goed.

Carl heeft geprobeerd de as van zijn ouders te laten overvliegen naar Australië. Maar de begrafenisondernemer vroeg zo’n hoge prijs dat hij er toch vanaf heeft gezien. Strooi de as maar uit over het strand van Lima, heeft hij gezegd. Hij hoopt dat die wens is verhoord.

Hij heeft regelmatig flashbacks naar het leven met zijn ouders. Soms vergeet hij dat ze echt zijn overleden, is het alsof ze alleen op reis zijn. Op die momenten mist hij hen enorm. Zijn dochter River, ze is nu twaalf jaar, weet nog altijd niet dat haar opa en oma zijn overleden. Op een dag zal hij het haar moeten uitleggen, maar hij weet nog niet hoe.

Bekijk ook de documentaire over Beverly en Athol waarin ze zelf vertellen waarom ze hun leven voltooid vonden en wat ze hebben meegemaakt tijdens hun zoektocht naar een ‘humane dood’.

Maatschappelijk debat

Over de hele wereld gaan ouderen net als Beverly en Athol Whiston op zoek naar euthanatica. Ruim een half jaar geleden beschreef NRC deze ‘achterkant’ van euthanasie, waarbij mensen zich verlaten op handboeken en ‘levenseindeconsulenten’ – in Nederland zijn er ongeveer zestig.

In Nederland is een hoogoplopende politieke en maatschappelijke discussie over voltooid leven. Het gaat om mensen die willen overlijden terwijl ze nog gezond zijn. Zij maken geen kans op euthanasie volgens de wet, omdat daarvoor „ondraaglijk” en „uitzichtloos” lijden geconstateerd moet worden door een arts.

Dit jaar bereikte de discussie in ons land een hoogtepunt. De Coöperatie Laatste Wil, die claimde een eenvoudig verkrijgbaar en vredig ‘laatstewilmiddel’ te hebben gevonden, kreeg in een paar maanden tijd tienduizenden aanmeldingen. De eerste duizend mensen zouden hun dodelijke poeder in april krijgen, totdat het Openbaar Ministerie ingreep en de organisatie haar activiteiten staakte.

Zo mislukte de eerste poging tot legale verspreiding van een ‘laatstewilmiddel’. Maar, zo voorspelden deskundigen: de roep om een humaan middel om te sterven in eigen regie is niet verdwenen.

Het verhaal van Beverly en Athol laat zien wat het kan betekenen voor betrokkenen en nabestaanden om te kiezen voor het overlijden met een zelf aangeschaft dodelijk middel. Daarover is nog zeer weinig bekend, net als over de achtergronden en motivatie van mensen die zeggen een ‘voltooid leven’ te hebben.

Het is niet exact bekend hoeveel mensen, zoals Beverly en Athol, overlijden met zelf aangeschafte middelen - niemand registreert het. In de derde evaluatie van de euthanasiewet, van vorig jaar, staat dat in 2015 naar schatting 300 Nederlanders een einde aan hun leven maakten met zelf opgespaarde of in het buitenland aangeschafte middelen. Dat een echtpaar samen uit het leven stapt en daarvoor naar het buitenland reist komt vermoedelijk zeer zelden voor.

Verantwoording

In oktober 2017 publiceerde NRC een verhaal over ‘humane zelfdoding’ en het wereldwijde netwerk van begeleiders die mensen helpen bij het vinden van dodelijke middelen. Een centrale rol in die wereld speelt het Vredige Pil-handboek, waarin adressen staan waar euthanatica verkrijgbaar zijn. Met het boek onder de arm reisde NRC naar Peru, waar het ontdekte dat een ‘laatstewilmiddel’ eenvoudig verkrijgbaar is in dat land.

In het verhaal werd ook een aantal casussen beschreven van buitenlanders die in Peruaanse hotels werden gevonden nadat ze het middel hadden ingenomen. Eén daarvan betrof een ouder echtpaar uit Australië.

Na publicatie van dat artikel werd NRC benaderd door Sabine Bijleveld. Zij en haar man Jan waren goed bevriend geweest met dat oudere echtpaar: Beverly Ann en William Athol Whiston.

Voor hun dood hadden Sabine en Jan uren aan beeldmateriaal gemaakt waarop Beverly en Athol vertellen over hun leven, waarom ze dat ‘voltooid’ vinden en hun keuze in Peru te sterven.

NRC kreeg alle ruwe beelden van Sabine en Jan. Die dienden als basis voor dit verhaal, samen met gesprekken met Sabine en Jan. Er zijn beelden waarop ze zeer gedetailleerd vertellen hoe ze hun laatste uren zullen beleven - zo komt NRC aan details daarover.

Op nrc.nl staat een minidocumentaire met beelden van Beverly en Athol. Online is ook een multimediale bewerking van dit verhaal te vinden, inclusief beelden van het echtpaar uit Australië. Er is ook een in het Engels vertaalde versie van het verhaal en de video beschikbaar.

Voor hun dood gaven Beverly en Athol schriftelijk toestemming om de video’s en foto’s te gebruiken en met de pers te delen. In een e-mail aan Sabine en Jan schreven zij op 10 april 2017: „Jullie krijgen toestemming om het videomateriaal te gebruiken dat we vrijwillig met jullie hebben gemaakt, inclusief alle foto’s en video’s die jullie maakten in Nederland, België, Frankrijk en Zwitserland. Je mag een video van dit materiaal maken en die delen nadat wij zijn overleden.”

Hun zoon Carl bevestigt dit aan NRC. Hij beantwoordt uitgebreid vragen van NRC, is akkoord met een vertaling van het artikel en de video’s, en schrijft in een e-mail op 6 februari 2018: „Ik heb er geen moeite mee als je welke informatie dan ook over mijn ouders gebruikt voor dit artikel.”

Carl heeft het artikel voor publicatie gelezen en zag ook de documentaire van tevoren. Dat geldt ook voor Sabine en Jan.

Tekst
Enzo van Steenbergen.
Video
Nina van Hattum en Benjamin Kat.
Illustraties
Midas van Son.
Videoplayer
Tim Hoogendijk.
Vorm
Koen Smeets.