Christopher Wahl/Getty Images

‘Ik wil mij verzetten, op mijn eigen manier’

Patti Smith | Zangeres en activist

In haar tijd als rockzangeres was muziek een wapen. Bij het protest tegen Trump speelt muziek geen grote rol. ‘Iedere generatie kiest zelf hoe de revolutie moet worden gevoerd.’

Steden bepalen het leven van Patti Smith. New York, de stad waar ze in 1967 als provinciemeisje uit New Jersey ging wonen, was de plek waar ze haar vrijheid veroverde, een rocklegende werd, de liefde vond. Ze woont nu in een huis met drie verdiepingen in Greenwich Village, Manhattan. Haar 15-jarige kat Cairo, niet geheel toevallig vernoemd naar een stad, houdt haar gezelschap. „Je kan in een taxi stappen en Russisch horen. In het café hoor ik Hebreeuws, in mijn buurtwinkel Koreaans.”

Maar steden hebben Patti Smith ook in de steek gelaten. „Ik rouw om het verlies van mijn stad”, zegt de 71-jarige zanger, activist, kunstenaar en schrijver. „New York is een stad van rijken geworden. Steden hebben een ziel nodig. Er moet plaats voor iedereen zijn, zoals het was toen ik hier ging wonen. Toen was de stad failliet, en ze opende haar armen voor jongeren, arme mensen. Kijk eens om je heen, hoe netjes en welvarend New York is geworden. Het een creditcard-stad, een speeltuin voor de rijken.”

Ze denkt ook veel na over de teloorgang van een andere stad die haar lief is: Jeruzalem. Het was de mystieke plaats waar ze als jong meisje van droomde, toen ze opgroeide in een gezin van Jehovah’s Getuigen. Ze trad er in 1999 op, en ging de stad zien als een symbool van hoop en coëxistentie. Als Jeruzalem een plaats kan bieden aan drie wereldreligies, dacht ze, dan kunnen die overal ter wereld samenleven.

Steden hebben een ziel nodig

Toen Donald Trump aankondigde dat hij de Amerikaanse ambassade in Israël zou verplaatsen van Tel Aviv naar Jeruzalem, wist Patti Smith dat haar droom kapot was. Ze wilde er een essay over schrijven, maar vond de woorden niet. Argumenteren, polemiseren, dat past niet bij haar. Ze schreef in het café tegenover haar huis een aanklacht in de mystieke stijl van het Bijbelboek Openbaringen: The New Jerusalem.

Volgende week zaterdag komt het uit. Dan spreekt Patti Smith op het Nexus-symposium in Amsterdam. Ze schrijft in The New Jerusalem: „De heilige stad behoort niemand toe. De bergen van Judea behoren niemand toe. Het vruchtbare zaad behoort niemand toe. Wij zijn het Nieuwe Jeruzalem.”

Deze week zag Patti Smith Ivanka Trump de ambassade in Jeruzalem openen, terwijl in Gaza tientallen Palestijnen werden doodgeschoten bij een tegendemonstratie. Ze zegt: „De agressie tegen de Palestijnen is niet alleen vreselijk, het is ook immoreel. De stad is van iedereen, en daardoor van niemand. Zelfs koning David maakte van Jeruzalem een neutrale stad, toen hij het veroverd had. In de tijd van de Bijbel snapten ze beter dan nu dat Jeruzalem heilig voor iedereen is. Ik wil me daarom verzetten, maar op mijn eigen manier.”

De stad is van iedereen, en daardoor van niemand

De manier waarop u over Jeruzalem praat, lijkt op hoe u over New York spreekt : liefdes die u bedrogen hebben.

„Steden moeten hun armen openen, plek voor iedereen bieden. New York is de hoofdstad van het kapitalisme geworden. En Jeruzalem is het symbool van de haat en het tribalisme van de 21 eeuw geworden. Ik houd zielsveel van beide steden. Daarom doet het me pijn.”

Patti Smith scharrelt rond op de bovenverdieping van haar oude huis. De kamers staan vol met gitaren, stapels boeken, schoenen en dozen. Ze loopt vaak bezorgd naar het trappenhuis. Klussers werken aan de houten trap, die zorgwekkend scheef staat. „Ik moet ze vertrouwen”, zegt ze. Maar gemakkelijk gaat het haar niet af. Het geklop en geboor maken haar hoofdpijn er niet beter op.

Smith wordt vaker met hoofdpijn wakker. „Dan heb ik liggen malen over iets dat Donald Trump de vorige avond heeft gezegd, of wat er met het Great Barrier Reef gebeurt. Maar ik probeer op te staan, me te wassen, wat rekoefeningen te doen, te schrijven. De angst en woede komen gedurende de dag vanzelf weer terug, dus probeer ik het in ieder geval een deel van de dag uit te schakelen. Ik moet ook vreugde ervaren. Een film, een lange wandeling. Deprimerende gedachten zijn dodelijk voor mijn creativiteit.”

Activisme en politiek hebben altijd bij het werk van Patti Smith gehoord. Hoewel haar debuutalbum Horses pas in 1975 uitkwam, is haar werk sterk beïnvloed door het turbulente New York, tijdens de lente van 1968. „Ik was een jonge twintiger toen ik hier kwam wonen. Het was niet eens het politieke tumult dat me trok, of de artistieke scene. Ik zocht gewoon werk. Ik had geen goede opleiding, en in New Jersey was niets te vinden. Ik had daar geen toekomst.”

Deprimerende gedachten zijn dodelijk voor mijn creativiteit

Patti Smith kreeg een relatie met fotograaf Robert Mapplethorpe, met wie ze in een appartementje in Brooklyn in armoede leefde. „Ik had geen tijd voor activisme. Ik ging in een boekwinkel werken, en probeerde vooral geld te verdienen. Het sociale geweten dat ik ontwikkelde, zat meer in mijn hoofd. Ik dacht na over hoe de wereld moest zijn, en raakte geïnspireerd door de demonstraties, de debatten, de sfeer in de stad.”

Door de oorlog in Vietnam en de moord op Martin Luther King bekeerde Patti Smith zich tot het radicale humanisme. „Vietnam domineerde mijn leven. Alle gesprekken gingen erover. Vrienden moesten in dienst, mensen die ik goed kende gingen dood. Het was van zo’n wreedheid dat het me verlamde. Ik kon nauwelijks meer werken, of over iets anders nadenken. Alles wat ik maakte, voelde waardeloos.”

Hoe kon ‘1968’ u dan toch artistiek inspireren?

„Met Robert [Mapplethorpe] heb ik daar in die dagen veel over gepraat. Hij nam me op een dag mee om Guernica van Picasso te bekijken. Picasso was totaal ingestort na het Duitse bombardement op die stad [in 1937]. Maar op een dag stond hij op, zette zijn schilderspullen klaar, en creëerde dit meesterwerk. Dat hoort een kunstenaar te doen. Sindsdien weet ik: ik moet actief en weerbaar zijn, en gewoon aan het werk gaan. Ik wil nooit meer in dat diepe zwarte gat vallen.”

In uw werk schuwt u de duistere kant van de menselijke ziel niet.

„Het is deel van wie wij mensen zijn. Het is hartverscheurend om hebzucht en machtshonger bij onze leiders te zien, terwijl zij de grote problemen van nu moeten aanpakken. Het enige wat ik kan doen, is me uitspreken, en mijn eigen integriteit bewaken.”

Hoe doet u dat?

„Door niet toe te staan dat Trump mijn gedachten domineert. Ik probeer hem uit mijn leven te houden, ik spreek zijn naam zelden uit. Ik heb veel geleerd van [dichter en activist] Allen Ginsberg. Ik vraag me vaak af: wat zou híj nu doen? Hij zou in opstand komen, gearresteerd worden, en steeds vlammende poëzie schrijven. Met enorme levensvreugde. Ik zag hem boos, verdrietig, maar ik zag hem nooit uit het raam staren. Daar had hij gewoon de tijd niet voor. Er zijn te veel boeken ongelezen, te veel zaken om voor op te komen, er is te veel moois.”

Patti Smith ziet de late jaren zestig als een artistieke Renaissance, vertelt haar gitarist Lenny Kaye aan de telefoon, een dag voor het gesprek met Smith. Kaye (71) begeleidt Smith al vanaf het eerste uur, was producent van onder meer zangeres Suzanna Vega, en schrijft over popgeschiedenis. „Jonge mensen ontwikkelden zich emotioneel en politiek razendsnel. Patti zag hoe muziek een leidende rol daarin speelde. De energie die muziek losmaakte, door Bob Dylan, Jimi Hendrix of Joan Baez, was betoverend. Dat heeft ons blijvend gevormd.”

Er zijn te veel boeken ongelezen, te veel zaken om voor op te komen, er is te veel moois

Lenny Kaye en Patti Smith begonnen begin jaren zeventig samen te werken. „We zagen dat muziek een belofte inhield”, zegt Kaye. „Grenzen telden niet meer, want alle muziek om ons heen was grensverleggend. Toen we samen begonnen op te treden, zeiden we vaak tegen elkaar: we zijn als Paul Revere.” Volgens een legende uit de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog waarschuwde Revere de Amerikaanse revolutionairen op zijn paard dat een Brits leger in aantocht was. Kaye: „Revere riep: ‘De Britten komen!’ Zo voelden wij ons ook. Die rol moest muziek spelen, vonden we.”

Muziek veranderde Amerika in de late jaren zestig en vroege jaren zeventig. Lenny Kaye zou willen dat de energie van die tijd terugkeert in de muziek. „Wij, de mensen die vochten voor vrijheid en gelijke rechten, voelen ons soms verraden. De tijd waarin we nu leven, is een tijd van afrekening met onze erfenis. Ik zou willen dat de muzikanten van nu opstaan, en tegenwerk bieden. Je hebt muziek nodig om naar de barricades te marcheren.”

Een dag later vraag ik Patti Smith of zij die teleurstelling ook voelt. „Iedere generatie heeft een eigen manier om te protesteren. Mijn generatie had muziek nodig. Ik werd diep beïnvloed door Ohio van Neil Young. Je hoorde het overal. Het begeesterde mensen, en bracht zo een kettingreactie van gebeurtenissen op gang.” Ohio is een protestlied uit 1970, over de dodelijke afloop van een Vietnam-demonstratie op Kent State University.

Maar, zegt Smith, die tijd is voorbij. „Het is uiteindelijk niet de muziek die verandering teweeg brengt, het zijn de mensen. Een lied verandert de wereld niet. Het kan hooguit mensen inspireren.”

Lenny Kaye (L) en Patti Smith bij een persconferentie in Tokyo, Japan. Franck Robichon/EPA

Waar is het grote anti-Trump-lied?

„Dat is er niet, en het gaat er niet komen. Dat lied is elke dag anders. Er is fantastische satire, er zijn cartoons, er zijn scherpe tweets. Zo communiceren jongeren nu met elkaar, en zo inspireren ze elkaar.”

Maar kan protest zonder muziek?

„Ik heb betoverd gekeken naar de honderdduizenden kinderen op de ‘March for our Lives’, de grote demonstratie tegen vuurwapengeweld. Daar was geen muziek. Die beweging is op gang gekomen met als soundtrack de schoten op die middelbare school. Het semi-automatische geweer van de schutter was hun instrument.”

Mist u de artistieke kant van de protestbeweging nu?

„Daar moeten we niet kritisch over doen. Iedere generatie kiest zelf hoe de revolutie moet worden gevoerd. Misschien werkt het deze keer wel andersom. Zij creëren een beweging die muzikanten zal inspireren. De Parkland-jongeren, die de schietpartij op hun school overleefden, zijn de meest inspirerende mensen die ik in decennia heb gezien. Maar ze zijn zo jong, ze moeten hun cultuur nog uitvinden.”

Wat ziet u als uw rol? U treedt nog altijd op, u kunt een brug vormen tussen deze tijd en de energie van de jaren zestig en zeventig.

„Ik denk het niet. Ik heb geen politieke woordenschat. Ik kan alleen mijn liefde geven. Ik marcheer wel mee in het leger van een ander.”

U was ooit actief voor de onafhankelijke presidentskandidaat Ralph Nader. Voelt u zich nu nog politiek betrokken?

„De politieke crisis is me te deprimerend. Het is hopeloos, en alleen een nieuwe beweging kan uitkomst bieden. Stel dat Trump vertrekt: wat zou er dan moeten gebeuren? Niemand in de regering vertrouw ik. De Democraten zijn ongeorganiseerd en arrogant. We hebben nieuwe gezichten nodig. Een derde partij die de energie van de Parkland-jongeren politiek vertaalt.”

Ik marcheer wel mee in het leger van een ander

Toch wil Patti Smith waken voor te veel pessimisme, zegt ze. „Ik betreur onze tijd niet. Ja, ik betreur het gebrek aan onschuld, de architectuur, de economische structuur. Maar cultureel moet je afstand van het verleden nemen. Ik hoor mensen vaak zeggen: ‘Ach, de jaren tachtig, toen gebeurde er muzikaal niks interessants.’ Maar ik zat laatst in een café en hoorde alleen maar jaren 80-liedjes. Allemaal schitterende, dansbare liedjes. Ik wilde meteen opstaan en dansen.”

Misschien is het moeilijk je eigen tijd te begrijpen.

„Toen ik jong was, dacht ik: was ik maar in het Parijs van de jaren twintig, of leefde ik maar in de laat-negentiende eeuwse romantiek. In de jaren zestig vond ik de tijd te modern, nu denk ik: leefden we nog maar als toen. Ik had nauwelijks door in wat voor prachtige tijd ik leefde. Ik probeer niet na te denken over het verleden en de toekomst, maar alleen in het nu te leven.”

Hoe doet u dat?

„Door niet na te denken over wat er gaat gebeuren, en het verleden niet te romantiseren. Maar tijdreizen in mijn hoofd deed ik als klein meisje al, dat kan ik niet laten. Ik praatte laatst met mijn zus eindeloos over bijbelfiguur Abel. Hoe het moest zijn om in de velden te zitten met schapen, om naar de sterren te kijken, en hoe de engel van het paradijs eruit moest zien. Op die momenten voel ik me echt gelukkig.”

Patti Smith treedt in 2018 vijf keer op in Amsterdam. Dit is haar laatste album.