Heeft Trump eigenlijk een plan?

Midden-Oostenpolitiek

De opening van de Amerikaanse ambassade in Jeruzalem is olie op het vuur. Of heeft de VS toch een Midden-Oostenstrategie?

Geïmproviseerde gedenkplaats in New York voor de Palestijnse doden van de afgelopen weken, gevallen bij de protestdemonstraties in Gaza aan de Israëlische grens. Foto Eduardo Munoz/Reuters

En weer kon de regering Trump deze week een campagnebelofte afvinken: de VS openden hun ambassade in Jeruzalem. Een week eerder zette Trump ook al een vinkje: toen stapten de VS uit het nucleair akkoord met Iran.

Vreugde in nationalistisch Israël en vreugde bij conservatief, evangelisch Amerika, over een president die zijn beloften nakomt. Europa vreest dat de toestand in het Midden-Oosten alleen maar explosiever is geworden, en vraagt zich af hoe de VS willen voorkomen dat smeulende puinhopen in nieuwe brandhaarden veranderen. Wat is de Amerikaanse strategie? Is er een Amerikaanse strategie? Of verklaren de VS hun mission nu eenvoudigweg completed en nemen ze afscheid van de intensieve betrokkenheid die ze decennia in het Midden-Oosten hebben gehad?

Jared Kushner, schoonzoon van de president en bij diens aantreden aangesteld om niets minder dan ‘vrede in het Midden-Oosten’ te brengen, zei maandag in zijn toespraak bij de openingsceremonie: „De keus Jeruzalem als hoofdstad van Israël te erkennen, betekent geen afscheid van onze sterke toewijding aan vrede”. Vrijwel gelijktijdig stierven bij het grenshek in Gaza tientallen Palestijnen door Israëlische scherpschutters en raakten duizenden gewond.

Lees meer over de protesten in Gaza: Daar is de drone weer. Rennen!

Vrede, vervolgde Kushner, is binnen bereik als de partijen „een bladzijde kunnen omslaan”, en „geloven dat de toekomst anders kan zijn dan het verleden”. De schone bladzijde bestaat eruit dat de regering Trump niet langer, zoals voorgaande Amerikaanse regeringen, probeert alle landen evenredig tot redelijkheid en concessies te bewegen. In plaats daarvan kiest Amerika voor ‘Realisme en niet bang zijn om vierkant achter onze bondgenoten te staan’.

Voor de Palestijnen, die de bemiddelende rol van de VS sinds de beslissing over Jeruzalem niet langer erkennen, is in deze nieuwe Amerikaanse visie geen plaats. Het Witte Huis legde de schuld van de vele doden bij Hamas. Minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo liep weg toen journalisten hem naar Gaza vroegen. De VS- ambassadeur bij de VN, Nikki Haley, verliet dinsdag de vergaderzaal toen de Palestijnse vertegenwoordiger het woord kreeg.

Onderschatting

Trumps felste critici geloven niet dat zijn regering een samenhangende strategie voor het Midden-Oosten heeft. Bruce Riedel bijvoorbeeld, Midden-Oosten-adviseur in de Nationale Veiligheidsraden van Obama en de drie presidenten voor hem, en nu werkzaam bij denktank Brookings.

„Strategie? Dan alleen om met kortzichtige beslissingen als deze de achterban van Trump fanatiek te houden in de aanloop naar de tussentijdse Congresverkiezingen”, zegt Riedel, aan de telefoon vanuit Washington. „En natuurlijk de strategie om de erfenis van Obama te vernietigen.”

Anderen noemen dat een onderschatting. „ Er is wel degelijk een strategie”, zegt islamdeskundige Noah Feldman aan de telefoon vanuit Boston. „Bovendien één die tot op zekere hoogte lijkt te werken.” Feldman, verbonden aan Harvard Law School en buitenlandcolumnist voor persbureau Bloomberg, wijst op de intensiteit van de contacten tussen de regering Trump enerzijds en de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) en de Israëlische premier Netanyahu anderzijds.

Voor de Palestijnen is in deze nieuwe Amerikaanse visie geen plaats

„In ruil voor de Amerikaanse terugtrekking uit het Iran-akkoord en steun bij de binnenlandse ‘hervorming’ die MBS in zijn land doorvoert, moeten de Golfstaten de Palestijnen aan tafel dwingen. En ook Israël kan geprest worden tot concessies nu het zoveel heeft gekregen.”

Volgens Feldman is er zelfs een plan B. De Golfstaten geven sinds enige jaren signalen af dat zij, zolang het maar achter de schermen blijft, open staan voor allianties met Israël. Bij zijn bezoek aan de VS in april zei MBS in een interview met The Atlantic dat hij het recht van de Joden op een eigen staat, naast die van de Palestijnen, erkent, een vergaande uitspraak voor een Arabisch leider. „De belangen van de Saoediërs en de Israëliërs overlappen”, zegt Feldman. „Ze zien Iran als een existentiële bedreiging. Kushner moedigt dit rapprochement aan, om zo Iran in toom te houden.”

„Een fantasie van rechts”, noemt Bruce Riedel deze voorstelling van zaken. „Amerika speelt met vuur. Voor ze het weten bevinden de VS zich in de positie dat ze door Saoedi-Arabië en Israël de kant op geduwd worden van oorlog met Iran. En die toenadering tussen Israël en de Golf? De Golfstaten hebben het Israëlisch geweld veroordeeld en riskeren enorme volkswoede met toenadering.”

Kushner, zegt Riedel, is veel te onervaren om te weten wat hij doet. „Hij is makkelijk te manipuleren wegens zijn vele zakelijke belangen in Israël, en de schulden van zijn familiebedrijf. Bovendien staat hij in het vizier van speciaal aanklager Robert Mueller; als hij wordt aangeklaagd, verdwijnt hij van het toneel.”

Vredesplan

Volgens The New York Times verkeert het vredesplan dat Kushner voor Israël en de Palestijnen zou opstellen, inmiddels in een vergevorderd stadium. Het is geschreven door drie zakenlieden zonder veel diplomatieke ervaring: Kushner, Jason Greenblatt, de vice-CEO van de Trump Organization die Kushners onderhandelaar werd, en zakenman David Friedman, nu Trumps ambassadeur in Israël. Feldman noemt dit niet per se een bezwaar. „Het vredesproces verkeert al jaren in coma. Onderhandelaars vormen een bedrijfstak die er belang bij heeft zichzelf in stand te houden. Buitenstaanders zijn niet per definitie slecht.”

Bruce Riedel verklaart Kushners vredesplan „dood bij aankomst”. Maar Feldman is daar „niet honderd procent” zeker van. „Ook ik acht het vrijwel onmogelijk dat de Palestijnen in dit spel mee zullen gaan. Maar kijk naar het alternatief. Wat kunnen ze anders doen? Met wanhoopsdemonstraties de mondiale steun voor Israël verder laten eroderen? Wachten tot zowel Israël als de VS een linkse regering hebben? Terwijl Israël ondertussen doorgaat met nederzettingen bouwen?”

In maart hield Kushner op het Witte Huis een conferentie over de humanitaire situatie in Gaza, waarbij zowel Israël als de Saoediërs, Bahrein en Qatar aanwezig waren. De Palestijnen boycotten de bijeenkomst. „Ik zeg niet dat Kushners strategie veel kans van slagen heeft”, zegt Feldman. „Ik zeg alleen dat er een strategie is.”

    • Maartje Somers