Recensie

‘Wij Irakezen hebben dit onszelf aangedaan’

Ahmed Saadawi Zijn roman Frankenstein in Bagdad is genomineerd voor de Man Booker International Prize, die dinsdag wordt uitgereikt. Het gaat over het Irak onder de Amerikaanse bezetting: ‘Ik ben zeker geen held. Maar ik wilde geen vluchtelingenbestaan.’

Ahmed Saadawi

In het begin van Frankenstein in Bagdad maken we kennis met Hadi Al-Attag, een voddenman uit Batawin, een volksbuurt in Bagdad met een reputatie van drank, drugs en prostitutie. Het is 2005, en de Amerikaanse bezetting duurt al twee jaar. Irak staat op het punt af te glijden naar een wrede burgeroorlog tussen sunnieten en shi’ieten.

In het café van Aziz-de-Egyptenaar staat Hadi bekend als iemand die altijd straffe verhalen verzint. Dus wanneer hij vertelt hoe hij bij diverse bomaanslagen achtergelaten lichaamsdelen heeft opgeraapt om er een volledig lijk mee samen te stellen, en hoe dat lijk op een dag is verdwenen, is er niemand die er veel geloof aan hecht.

‘Hoe? En dan? Waar is het lijk naartoe?’, vraagt een toehoorder.

‘Dat weet ik niet.’

‘Niet geweldig, je verhaal, Hadi. Kom, vertel er nog eentje.’

Wat volgt lijkt op het eerste gezicht een puur horrorverhaal. De onrustige ziel van een bewaker die bij een bomaanslag is gedood, vliegt over Bagdad. Hij treft in Hadi’s huis het lijk aan en neemt er bezit van. Het rottende lijk slaat aan het moorden. Eerst als een wraakengel: deze ‘shesma’ (Iraaks voor Hoe-hij-ook-mag-heten) zoekt gerechtigheid voor elke persoon van wie hij een lichaamsdeel heeft geërfd. Hij is ‘de eerste Iraakse burger, samengesteld uit alle etnische groeperingen, stammen, rassen en sociale milieus’.

Wanneer de shesma volksvijand nummer één wordt, projecteert iedereen zijn eigen fantasieën op het personage. ‘In een [shi’itische] buurt als Sadr City vertelt men dat hij een wahhabiet is, terwijl mensen in [de sunnitische wijk] Al-Adhamiya zweren dat hij shi’iet is. De Iraakse regering zegt dat hij voor rekening van buitenlandse mogendheden werkt, terwijl de Amerikanen zeggen dat hij het Amerikaanse project in Irak wil ondermijnen.’

Later komt morele ambiguïteit om de hoek kijken. Want elk gewroken lichaamsdeel sterft onmiddellijk af. Om in leven te blijven moet de shesma nieuwe slachtoffers maken: eerst zijn dat criminelen maar uiteindelijk ook onschuldigen.

Koffie en boeken

„De shesma is in de eerste plaats het Iraakse volk zelf”, zegt de 45-jarige schrijver Ahmed Saadawi. „Hij staat voor alle Irakezen, zowel de slachtoffers als de daders. Daarmee wil ik zeggen dat wij dit onszelf hebben aangedaan.”

Het gesprek heeft plaats in Kahwat Kitab (‘koffie en boeken’), een literair café in de wijk Karrada, in Bagdad. Aan de muren hangen oude foto’s van Arabische schrijvers en dichters.

Het cliché wil dat boeken in de Arabische wereld geschreven worden in Caïro, gedrukt in Beiroet en gelezen in Bagdad. Bagdad is boekengek. Er is hier een heuse boekenstraat, genoemd naar de 10de-eeuwse Iraakse dichter Al-Mutannabi, waar je elke vrijdag over de koppen kan lopen. In Kahwat Kitab is Saadawi een beroemdheid. Om de haverklap komen fans vragen om een selfie met de auteur. De avond tevoren was hier een feestje om te vieren dat Frankenstein in Baghdad in Engelse vertaling op de shortlist staat voor de internationale Man Booker Prize, die komende week wordt uitgereikt. In 2014 kreeg het boek al de IPAF-prijs voor beste Arabische fictie.

Bagdad herademt, nu IS militair verslagen is. Het nachtleven is terug. Hoewel het Iraakse parlement vorig jaar de verkoop van alcohol heeft verboden, is er een explosie van drankwinkels. Die opereren heel openlijk, niet langer stiekem of achter zandzakjes en met sluipschutters op het dak zoals in de jaren na de Amerikaanse invasie van 2003.

In de periode waarin Frankenstein in Bagdad zich afspeelt, waren de alcoholwinkels helemaal verdwenen, en een plek als Kahwat Kitab was een gedroomd doelwit voor een bomaanslag. In 2016 ontplofte hier vlakbij nog een bom die aan meer dan vierhonderd mensen het leven kostte.

„In 2005 konden we letterlijk nergens naartoe”, zegt Saadawi. „Nu hebben we dit. Het is niet het Bagdad van weleer, maar het is nog altijd Bagdad.”

Lijken zien

Ik vertel Saadawi dat ik bij het lezen van zijn boek moest denken aan een anekdote uit de jaren dat ik hier als correspondent woonde en werkte. Op de eerste verjaardag van de invasie in 2004 trok ik naar het lijkenhuis van Bagdad. Ik wilde namen en gezichten plakken op de slachtoffers die die dag waren gevallen bij bomaanslagen. Maar een overwerkte werknemer van het lijkenhuis sleurde mij mee door het gebouw. ‘Mijnheer wil lijken zien? Hier. In deze zak zitten de armen, in deze de benen. Heeft u genoeg gezien?’ Saadawi herkent het. Een soortgelijke ervaring, toen hij nog journalist was voor de Arabische afdeling van de BBC, gaf hem het idee voor Frankenstein.

„Ik was voor mijn werk in het lijkenhuis toen ik buiten op de stoep een man zag die stilletjes zat te huilen. Hij was gekomen om zijn broer die was gedood bij een bomaanslag naar huis te brengen om te begraven. Men had hem gezegd dat ze echt niet wisten welk lijk van zijn broer was. Maar dat hij zoveel lichaamsdelen mocht meenemen als hij wilde.”

Dat klinkt alsof veel Irakezen ongevoelig waren voor het menselijk leed. Maar het is vaak de enige manier waarop ze kunnen omgaan met de onbeschrijflijke wreedheid die in die jaren heel gewoon was in Irak.

Dat is ook de kracht van Frankenstein in Baghdad. Onder de laag van horror gaat veel menselijkheid schuil. Neem het personage Elishua Oum Daniel, een stokoude christelijke vrouw die koppig weigert om haar dochters te volgen die naar Australië zijn geëmigreerd.

Oum Daniel woont in een vervallen oud huis waar de overbuurman, een gewetenloze vastgoedmakelaar, zijn oog op heeft laten vallen. De vrouw heeft nooit de dood willen aanvaarden van haar zoon, die in de Iran-Irak-oorlog is gesneuveld. Wanneer de shesma nieuw onderdak zoekt, denkt Oum Daniel in hem haar verloren zoon te herkennen.

„Ik heb anderhalf jaar dag in dag uit in de wijk Batawin rondgelopen”, zegt Saadawi. „Met mensen praten, vrienden maken. Ik had Batawin uitgekozen omdat het Irak in een notendop is. De buurt is van oorsprong Joods. Het is een gemengde wijk waar sunnieten, shi’ieten en christenen altijd door elkaar hebben gewoond.”

In de periode waarin het boek zich afspeelt, komt dat samenleven onder druk te staan. In de jaren daarna zal Bagdad een sektarische zuivering ondergaan. Gemengde wijken houden op te bestaan. Wie de pech heeft in de verkeerde wijk te wonen, wordt verplicht om zijn huis te verkopen.

Half Bagdad verhuist in die periode naar Syrië of Jordanië. Zoals Oum Daniel heeft Saadawi altijd geweigerd om te vertrekken. Wel verhuisde hij naar een veiliger buitenwijk om zijn kinderen niet bloot te stellen aan het trauma van het dagelijkse geweld. „Ik ben zeker geen held. Maar ik wilde geen vluchtelingenbestaan. En ik wilde dicht bij de gebeurtenissen staan om er later over te kunnen getuigen als schrijver.”

Overwinningsroes

Hij heeft veel vrienden verloren. Een dichter in Kerbala is onthoofd. Een andere vriend kwam om het leven omdat hij op een warme zomernacht op zijn dak was gaan slapen. Hij werd in zijn slaap gedood toen een vrachtwagenbom ontplofte in de straat. Een akelig voorval dat niet had misstaan in Frankenstein.

De Amerikanen spelen een kleine rol in het boek, alsof zij slechts omstanders zijn die niet veel begrijpen van wat er zich echt afspeelt en die er weinig invloed op hebben. Zo is er ook de Brigade voor Opsporing en Interventie, die het onderzoek naar de shesma voert. De brigade speelt onder meer informatie door naar de Amerikanen over bomaanslagen die op til staan. Maar de Amerikanen weten niet dat die informatie is verzameld via waarzeggers.

„Het was een bewuste keuze om de Amerikanen geen grote rol te geven”, zegt Saadawi. „Er zijn al genoeg boeken geschreven over de Amerikanen in Irak. Ik wilde het verhaal vertellen door de ogen van gewone Irakezen.”

Wel schuift Saadawi nadrukkelijk niet de schuld voor alle problemen van Irak in de schoenen van de Amerikanen. „Met mijn boek heb ik in de eerste plaats de Irakezen zelf willen aanspreken. Zij moeten een deel van de schuld op zich nemen voor wat hier gebeurd is. Want zolang we dat niet doen zal de geschiedenis zich blijven herhalen.”

Dat het boek nu ook in het buitenland succes begint te krijgen – het is of wordt vertaald in negentien talen, waaronder het Nederlands – is mooi meegenomen. Want de periode waarin Frankenstein zich afspeelt, is ook de periode waarin het voor westerse journalisten te gevaarlijk was om vanuit Irak te berichten.

Over de toekomst van Irak is Saadawi voorzichtig optimistisch. „Wij zitten hier nu wel rustig te keuvelen, maar er kan op elk moment een autobom afgaan. IS mag dan verslagen zijn maar er kan iets anders voor in de plaats komen. Want de sunnieten zijn opnieuw de grote verliezers in dit verhaal, terwijl de shi’ieten in een overwinningsroes verkeren.”

Hij put hoop uit het verhaal van twee vrienden, de ene sunniet, de andere shi’iet. „Zij woonden elk in de foute buurt, dus op het hoogtepunt van de sektarische oorlog hebben zij een huizenruil gedaan. Nu wonen ze elk opnieuw in hun eigen huis.”

    • Gert Van Langendonck