Opinie

    • Clarice Gargard

Verzorg je hersenen als een weelderige tuin

‘We leven steeds meer in onze eigen filterbubbels”, wordt er vaak geroepen. Door algoritmes van bijvoorbeeld Facebook en Google, die inspelen op ons surfgedrag, zien we vooral wat voor ons interessant en herkenbaar is. Maar ook onze hersenen creëren die bubbel. Ons brein maakt onderscheid tussen wat het wel of niet kent – en laat vooral toe wat bekend is.

Wat dat betreft wijken mensen weinig af van de katten in het onderzoek van de neurowetenschappers David Hubel and Torsten Wies in de jaren zestig. Zij ontdekten dat als kittens in een omgeving met enkel verticale strepen opgroeiden, horizontale strepen minder goed herkenbaar waren. Dan registreerden de katten bijvoorbeeld wel stoelpoten, maar wisten ze zich geen raad met die vreemde rechte lijn in het midden van de stoel, het zitvlak. Zo gaat dat er bij mensen dus ook aan toe. Wat de boer niet kent, dat vreet hij niet. Of in dit geval: wat de boer niet kent, dat ziet hij niet eens.

Volgens de ecologische psychologie komt dat doordat ons brein door de omgeving gevormd wordt. We zijn ontvankelijker voor wat we kennen dan voor wat ons vreemd is. De hersens zijn als een weelderige tuin waar hortensia’s, rozen en gladiolen groeien, maar als je alleen de rozen verzorgt, sterft de rest langzaam af. Het aloude ‘wat je aandacht geeft groeit’.

Maar we kunnen ons vermogen om vreemde elementen te herkennen wel ontwikkelen.

Ik was onlangs in de Stadsschouwburg Amsterdam voor het Grote Media Theater waar het over de snelheid van media ging. De vraag was hoe media omgaan met huidige technologische ontwikkelingen. In een van de panels waren er maar liefst zeven mannen nodig om dat aan ons uit te leggen. Het meest vernieuwend was neuro-informaticus Sennay Ghebreab, die stelde dat ondanks dat hersenen zich kunnen aanpassen aan nieuwe informatie, media ervoor kiezen om wereldbeeldbevestigende informatie te brengen: moslims zijn eng, Afrika is zielig en meisjes dragen roze. Als je dan in berichtgeving geconfronteerd wordt met een lachende Somalische man in een roze trui die multimiljonair is, ontstaat er kortsluiting: dit past niet in je wereldbeeld.

Het wordt de hersenen ook wel lastig gemaakt. Niet alleen media verschaffen bevestigende informatie, ook onze naasten doen dat. Waardoor je kritisch denkvermogen nog eens extra op de proef wordt gesteld. Als iedereen in je omgeving denkt dat de maanlanding nooit heeft plaatsgevonden, is het moeilijk volhouden van wel. Feiten doen er niet toe wanneer jij de enige bent die de nieuwe kleding van de keizer niet kan bewonderen.

Tegenwoordig denkt men ook wel eens dat kritisch denken inhoudt dat je tegen alle fatsoen moet ingaan. Zoals de rapper en zelfverklaarde ‘vrije denker’ Kanye West die beweert dat 400 jaar slavernij „een keus” was. Of de onlinecultuur van de Alt-right-beweging van voornamelijk witte jonge mannen die onlangs in een Tegenlicht-reportage te zien was. Zij werden als rebellerende grappenmakers neergezet terwijl ze racistische memes verspreiden en er onderdrukkende ideologieën op nahouden. Offline zou hun gedrag ernstige gevolgen hebben. Maar het vermogen om dat te zien, hebben ze niet meer.

De kwaliteit van ons denken is van belang voor de kwaliteit van ons leven. Het is aan journalisten en mediamakers om niet enkel te leveren waar we om vragen. Een krijsend kind dat snoep wil geef je ook niet zijn zin.

Clarice Gargard is programmamaker en freelance publicist.
    • Clarice Gargard