Recensie

Tijgermoeder ontpopt zich als huiskat

Amy Chua Amerikanen hebben, ook geopolitiek, lange tijd de kracht van tribalisme onderschat. Onder Trump wakkert rechts Amerika wit nationalisme aan. Waar komt die stamvorming vandaan?

Daklozen op het strand in Miami Foto Alex Webb/Magnum Photos

De clickbait-kop op de website van Time was onlangs eigenlijk té voor de hand liggend. ‘De top-3 best verkopende boeken van dit jaar hadden één verrassende overeenkomst’, kopte het weekblad, en je moest wel onder een behaaglijk dikke deken hebben geleefd om het antwoord niet te weten.

En zelfs als boeken niet over Donald Trump gaan, gaan ze het in zekere zin toch, dan het liefst over hoe zijn achterban voor hem kon vallen, waarom ze vooral slachtoffer zijn, of in elk geval vergeten verliezers. In die categorie valt ook het nieuwe boek van de Amerikaans-Chinese Yale-professor Amy Chua, Political Tribes: Group Instinct and the Fate of Nations. Chua’s stijl is er een van charmant uitdagen, van breed glimlachend een taboe omverschoppen. Ze werd bekend met haar polemische Strijdlied van de tijgermoeder, waarin ze de meedogenloze opvoeding van haar dochters boven het slappe westerse gepamper plaatste. Dit keer betoogt ze dat tribale instincten een veel belangrijkere rol in de politiek spelen dan we (ergo Amerikanen) lang hebben willen erkennen.

De Verenigde Staten zagen zichzelf volgens Chua altijd als een zogeheten ‘supergroup’, een uniek experiment waar volken van over de hele wereld samenkwamen en versmolten tot één Amerikaanse gemeenschap. Zo ontstond een blinde vlek voor de kracht van tribalisme die het land afgelopen decennia vooral in haar buitenlandse politiek hinderde: zie het echec in Vietnam, Irak en Afghanistan. Maar ook in eigen land ontdekken de VS in het tijdperk Trump plotseling hoezeer een land uiteen kan vallen in stammen, en hoe hard de scheidslijnen daartussen kunnen zijn.

Chua neemt de historische feiten vlot ter hand om ze met flair op te dienen. Het is weliswaar geen nieuwe informatie: dat de Amerikanen in Vietnam geen oog hadden voor de aversie tegen de Chinese minderheid, of de verhouding tussen sunnieten en shi’ieten in Irak negeerden, was al bekend. Maar als Chua alle geopolitieke miskleunen van de VS nog eens uitserveert, zie je daarin opeens een duidelijke lijn.

Wit nationalisme

Nu de hegemonie van wit Amerika bedreigd wordt, steken ook daar ook stamgevoelens de kop op. ‘The tribal left’, de elite aan de kusten, vervreemdt zich door de door Chua verguisde identiteitspolitiek steeds verder van het Trump-lievende binnenland. Rechts Amerika wakkert ondertussen gevaarlijk wit nationalisme aan.

Zo’n stammenanalyse klinkt aantrekkelijk. Tribaal gedrag, dat geeft het wederzijdse onbegrip iets deterministisch en wetmatigs. Alsof het ergerlijke zelfbeeld van de VS als verlichte, exceptional state, wordt ingehaald door de biologie.

Ook in Nederland lonkt een vergelijkbare analyse de laatste tijd , bijvoorbeeld als het gaat om ‘de kloof’. Sociale geografen presenteren dan trots kaartjes, waarop Nederland opeens blauw, of oranje, kleurt; waar het rode Noorden van kleur verschiet en waar de groene stippen in de Randstad de afstand van de elite tot het land verbeelden.

Chua voert wel heel veel terug op de menselijke neiging tot stamvorming

Maar waardoor kómt dat nu? Bij Chua wordt wel heel veel teruggevoerd op de menselijke neiging tot stamvorming en dan doen andere factoren er opeens een stuk minder toe. Ze haalt een trits sociaal-psychologische onderzoeken aan, van het soort waar kinderen hun leeftijdsgenoten in een andere kleur T-shirt schrikbarend snel beginnen te haten. Maar ja, juist dat wisten we al even – homo homini lupus, weet u nog – en dat zelfs de beschaafdste mensen eenvoudig kunnen transformeren in een bloeddorstige stam weet ook iedereen.

Ergerlijker is wat ontbreekt. Groeiende economische ongelijkheid speelt in Chua’s analyse een minimale rol en ze schrijft ronduit neerbuigend over recente linkse bewegingen als Occupy of de Bernie Sanders-campagne. Dat waren slechts speeltjes van de elite, terwijl de gewone Amerikaan (m/v) eigenlijk niets geeft om klassenstrijd: die wil gewoon zelf net zo rijk worden als Trump.

Publieke ruimte onder druk

Wat ook ontbreekt: hoe door algoritmes gedreven (sociale) media een proces van, vooruit, stamvorming stimuleert, hoe de publieke ruimte daardoor onder druk staat en wij- en zij-gevoelens worden gemanipuleerd.

Neemt niet weg dat Chua interessante parallellen trekt. Vergelijk je de VS met landen als Venezuela of Vietnam, dan lijkt het groeiende en virulente anti-elite sentiment opeens nog onheilspellender. Net als de verkaveling aan zowel linker- als rechterzijde.

Maar net als je hoopt dat Chua met een scherpe oplossing komt, verandert de tijgermoeder plots in een huiskat. Meer met elkaar praten, beveelt ze dan aan. Elkaar vaker in de ogen kijken. Bij haar studenten aan Yale, misschien wel de meeste geprivilegieerde groep mensen ter wereld, werkt dat immers ook. Juist bij een enfant terrible dat Chua zo graag wil zijn, vraag je je dan af: zou ze het zelf geloven?

    • Clara van de Wiel