Lang gestorven sonde toont aan: ook op Jupitermaan Europa spuiten waterfonteinen

Astronomie Het vermoeden was er al lang: op de Jupitermaan Europa spuiten waterfonteinen. Nu is het met oude gegevens bevestigd.

Het oppervlak van Jupitermaan Europa, gefotografeerd door ruimtesonde Galileo. Foto: NASA/JPL-Caltech/SETI Institute

Europa, een van de grote ijsmanen van de planeet Jupiter, stoot water uit. Dat is opnieuw bevestigd, met opmerkelijke meetgegevens. Die komen van de allang vergane ruimtesonde Galileo die eind 1997 op slechts 200 kilometer langs Europa vloog.

Tijdens de scheervlucht heeft een instrument van de Galileo-sonde iets geregistreerd wat tot nu toe onverklaard was gebleven: een korte afbuiging van het magnetische veld boven de Jupitermaan. Een team van wetenschappers heeft de toen verzamelde gegevens nu opnieuw geanalyseerd. De conclusie, maandag gepubliceerd in Nature Astronomy, is dat Galileo destijds door een ‘pluim’ van waterdamp moet zijn gevlogen.

Op zichzelf lijkt dit bewijs wat dunnetjes, maar het staat niet op zich. In 2012 leverde de Hubble-ruimtetelescoop aanwijzingen dat er hoge wolken waterdamp boven de ijsmaan hingen. Die zijn later nog diverse malen gezien, maar op andere momenten juist niet. Daarom bleef er altijd twijfel.

Dankzij nieuwe geavanceerde computermodellen hebben de Hubble-waarnemingen nu steun gekregen van de oude meetgegevens van Galileo. De positie waar Galileo het verstoorde magneetveld mat komt ruwweg overeen met de plek waar de Hubble-ruimtetelescoop waterdamp registreerde.

Europa is niet de enige maan in ons zonnestelsel die wolken van waterdamp uitstoot: de veel kleinere Saturnusmaan Enceladus doet dat ook. Deze laatste is uitgebreid onderzocht door Cassini, een andere ruimtesonde van NASA. Uit Cassini-gegevens blijkt dat de gassen die Enceladus uitstoot in de ruimte deels geïoniseerd raken, waardoor er geladen deeltjes ontstaan.

Tekening van een waterfontein die uit de bevroren oceaan van Europa spuit. Foto: NASA/ESA/K. Retherford/SWRI

Zo’n wolk van ionen veroorzaakt een karakteristieke verstoring van het magnetische veld ter plaatse, en precies zo’n verstoring is in 1997 ook bij de Jupitermaan Europa waargenomen. Bovendien heeft een andere detector van de Galileo-sonde golven geregistreerd die kenmerkend zijn voor interacties tussen geladen deeltjes en magnetisch velden. Het lijkt er dus sterk op dat Europa hetzelfde gedrag vertoont als Enceladus.

Heel erg vreemd is dat niet. Beide manen zijn bedekt met een dikke laag ijs en voor beide bestaat het sterke vermoeden dat er onder dat ijs een ‘oceaan’ van relatief warm en zout water schuilgaat. Bovendien vertonen de ijskorsten van de beide manen talrijke scheuren.

Het laatste restje twijfel zal waarschijnlijk pas worden weggenomen door de ruimtesonde Europa Clipper die NASA in 2022 wil lanceren. Die zal tientallen malen dicht langs het oppervlak van de ruim 3100 kilometer grote ijsmaan scheren en uitgebreid naar sporen van waterdamp gaan ‘snuffelen’.

    • Eddy Echternach