Column

Europa moet zich niet uit elkaar laten spelen

Wat doet Europa als Israël en Amerika een oorlog beginnen tegen Iran? Terwijl veel Europeanen van een lang Hemelvaartweekend genieten, mét Songfestival erin, wordt die vraag voor Europese beleidsmakers steeds pregnanter. Langzaam dringt het hier door dat de Amerikaanse exit uit de nucleaire deal met Iran betekent dat de naoorlogse orde verkruimelt. Als één werelddeel kon gedijen in die naoorlogse orde, was het Europa. Kan Europa zijn rust en welvaart handhaven, als grote landen weer keihard hun wil aan de rest van de wereld opleggen? En zo ja, hoe?

Iedereen weet: dat de Amerikanen uit het nucleair Iran-akkoord zijn gestapt, heeft weinig met dat akkoord zelf te maken. Geen land ter wereld is aan zulke strenge IAEA-inspecties onderworpen als Iran. Iran accepteerde dit in ruil voor vermindering van Amerikaanse en Europese sancties. Na elke inspectieronde maakt het Atoomagentschap een rapport. Het laatste verscheen vorige week. Daarin staat, wederom, dat Iran zich aan alle afspraken houdt.

Dit kan de Amerikanen en Israëliërs niets schelen. Donald Trump en Benjamin Netanyahu willen de Iraanse betrokkenheid bij de oorlogen in Syrië en Jemen afstraffen. Het shi’itische Iran vecht daar, via lokale groeperingen, tegen de machtige sunnitische bondgenoot van Amerika, en - indirect- Israël: Saoedi-Arabië. Trump en Netanyahu willen dat Iran zijn rakettenprogramma staakt en zijn gemak houdt in de regio. Dat de Saoediërs minstens zo oorlogszuchtig zijn als de Iraniërs, stoort hen niet: Riad mag zijn rakettenprogramma houden. Uit conversaties met Israëlische en Amerikaanse functionarissen krijgen Europese beleidsmakers steeds meer de indruk dat Washington en Tel Aviv uit zijn op regime change in Teheran. Netanyahu praat er al jaren over. John Bolton ook, Trumps Nationale Veiligheidsadviseur.

Natuurlijk kunnen, en zullen, Europese landen proberen de Iran-deal overeind te houden – andere ondertekenaars, zoals China en Rusland, willen dat ook. Maar zonder Amerika wordt het moeilijk. Europese bedrijven die zaken doen met Iran worden keihard afgestraft door Amerikaanse sancties. Europeanen kunnen hun bedrijven daartegen beschermen. Ze hebben dat eerder gedaan toen ze op Cuba in het schootsveld van Amerikaanse sancties kwamen. Maar Iran is Cuba niet. Toen waren de transatlantische relaties uitstekend. Je kon dingen regelen, en gladstrijken, over en weer. Dat is nu niet het geval.

De kans is bovendien groot dat de smeulende handelsoorlog tussen Europa en Amerika over importtarieven hierdoor oplaait. Als Europa Iran de beloofde goodies niet levert, is het moeilijk te zien hoe Iran het akkoord zowat als enige kan blijven respecteren. Dan krijgen we er een nucleair probleem bij.

Lees ook: De Iran-deal die president Trump opzegde, was eigenlijk vooral een deal van Europa. Nu de VS vertrokken zijn, kan de EU haar rol hervatten.

Wat Trump doet, zegt een voormalig Europees politicus, is voor Europa volstrekt onacceptabel. De Iran-deal was goedgekeurd door de VN-Veiligheidsraad. Washington blaast die deal eenzijdig op en wil nu Europese landen, en andere ondertekenaars, straffen omdat zij zich aan de deal houden? „Wat voor wereld is dit?”

Na de Tweede Wereldoorlog tuigde Amerika een systeem op met multilaterale regels, afspraken en instellingen. Europa floreerde daarin: wij zijn overtuigde pacifisten geworden. Nu breekt Amerika dat systeem weer af. We zijn terug in een multipolaire wereld waarin meerdere grootmachten de rest hun wil proberen op te leggen.

Europeanen vechten niet graag. Maar onze veiligheid is in het geding, zeker als Trump en Netanyahu Iran gaan aanvallen. Dus moeten we slim zijn. Ons niet uiteen laten spelen. Hard onze belangen verdedigen. Niet alleen op het westerse schaakbord spelen, maar op meerdere borden. We moeten soms samenwerken met Amerika en soms met China of zelfs Rusland, dat de Iran-deal ook wil houden en dat nu bemiddelt tussen Israël en Iran.

Het geopolitieke spel is terug. Europa moet zich er verdomd snel in bekwamen.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.