Opinie

Help, de criminaliteit daalt en niemand kan uitleggen hoe dat komt

Dalende criminaliteit is in dit opinieklimaat politiek even explosief als stijgende criminaliteit.

‘Het mysterie van de verdwenen criminaliteit’ – de titel waaronder het CBS een analyse publiceerde over de langjarige daling van criminaliteit zegt veel. Het is op zichzelf goed nieuws maar de deskundigen weten niet hoe het komt – wie sceptisch wenst te blijven kan dankzij het begrip ‘mysterie’ het rapport ook ongelezen laten. Dalende criminaliteit is in dit opinieklimaat politiek namelijk even explosief als stijgende criminaliteit. Veel partijen praatten de VVD en PVV na die van de burger als slachtoffer van onveiligheid een electoraal succesnummer maakten. Alleen werken de feiten hier dus definitief niet aan mee. De criminaliteit is op zijn laagste punt in veertig jaar beland, zowel de bij de politie geregistreerde criminaliteit als de ondervonden criminaliteit, gemeten in slachtofferenquêtes.

De spinners staan nu voor een bijzondere opgave. Ontkennen? Het CBS de schuld geven? De burger, wiens ‘aangiftebereidheid’ tekort schiet? En daarmee de politie, die te weinig vertrouwen biedt? Of afwachten tot dit ‘feit’ wegwaait, media een volgend crimineel incident breed uitmeten en angst en onrust weer hun vertrouwde plaats innemen? Stijgende criminaliteit ‘voelt’ beter en is politiek rendabeler. Ziehier de veiligheidsparadox: naarmate de veiligheid toeneemt, groeit de onrust over het restant onveiligheid.

Dát de criminaliteit daalt wordt ieder jaar gerapporteerd, maar de politiek kan er al even lang niet mee uit de voeten. Het CBS laat dit nu voor het eerst voor een langere periode zien, vanaf 1950. De daling doet zich in heel Europa voor. Dus een compliment voor het eigen beleid kan er niet in gelezen worden. Alle bestuurlijke drukte op dit terrein was dus volledig terzake, dan wel volstrekt overbodig. Niemand weet het. Gevangenissen bijbouwen, politie uitbreiden, inzetten op preventie? Of zijn het autonome culturele, technologische en demografische veranderingen, in mens en maatschappij, overal in Europa? Ook dat kan.

De gangbare theorie in de criminologie dat criminaliteit een neveneffect is van armoede blijkt in de praktijk precies andersom te werken. De misdaadgolf ging gelijk op met de welvaartsgroei in de jaren 80 en 90, terwijl de afname begon met de economische crisis van begin deze eeuw. Het lijkt aannemelijk dat de investeringen in preventie vruchten afwierpen: van meer beveiligers, camera’s, rolluiken, hang- en sluitwerk, buitenverlichting tot startonderbrekers in auto’s. Ook het langer opsluiten van veelplegers zal hebben geholpen. Er zijn minder voortijdige schoolverlaters, minder probleemjongeren (wat aan abortus wordt toegeschreven), minder langdurig verslaafden (methadon). Jongeren, de criminele risicogroep bij uitstek, zijn dagelijks veel meer uren online actief dan dat ze collectief op straat hangen. De ‘war on drugs’ lijkt intussen verloren, wat ook gunstige effecten heeft. Drugs zijn overal verkrijgbaar tegen zulke lage prijzen, dat auto’s openbreken geen noodzaak meer is.

Er zijn ook factoren die een groei hadden kunnen verklaren. Het aantal eenoudergezinnen groeide – die zijn criminogeen, want daar is minder toezicht. Digitalisering leidt tot digitale criminaliteit, die veelal nog verborgen is. De aangiftebereidheid blijft daar ver achter. Drugs- en alcoholgebruik namen toe: dus meer ontremming. Evenals welvaart, verstedelijking, individualisering en emancipatie. Dat betekent meer kansen: meer overdag leegstaande woningen, meer draagbare dure buit, minder toezicht. Kortom, niemand weet het. Alle beleid deugt, of juist niet. Waar zijn de criminologen als we ze nodig hebben?

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.