Hardliners Iran kraaien victorie bij opzeggen akkoord door VS

Het machtige conservatieve deel van Irans elite voelt zich gesterkt nu de VS zich uit het atoomverdrag terugtrekken.

Een anti-VS protest deze vrijdag in Iran. Foto EPA

De nog altijd machtige conservatieven in Iran kraaiden deze week victorie, toen president Trump de Amerikaanse medewerking aan het nucleair akkoord met Iran opzegde. Hadden zij altijd al niet gewaarschuwd dat er met de Grote Satan Amerika geen afspraken vielen te maken en dat het atoomverdrag daarom een heilloze weg vormde?

Zij voelen zich door de stap van Trump gesterkt en zullen dat aangrijpen om hun greep op Iran te versterken ten koste van de meer hervormingsgezinden rond president Rohani. „Aan Amerika heb je niets”, smaalde de conservatieve geestelijke ayatollah Ahmad Khatami vrijdag in een videoboodschap tot demonsterende studenten van de universiteit van Teheran. „Het is altijd slechts uit geweest op het omverwerpen van het Iraanse regime en deze exit sluit daar bij aan.”

Advocaat Nasrin Sotoudeh, die net een vrouw verdedigt die had geprotesteerd tegen het verplicht dragen van de hoofddoek, vertrouwde The New York Times toe dat ze de toekomst somber inziet. „Deze zet van Trump heeft de aanhangers van de harde lijn versterkt, en ze zullen harder optreden in het binnenland”, zei Sotoudeh, die zelf ook gevangen heeft gezeten wegens haar inzet voor de burgerrechten. „We kunnen slechte dagen voor activisiten voor burgerrechten tegemoet zien.” De conservatieven beheersen vanouds het justitiële apparaat van Iran.

Zware sancties

De vorige jaar nog ruim herkozen president Rohani verkeert intussen in een weinig benijdenswaardige positie. Hij heeft de Iraniërs steeds voorgehouden dat het nucleair akkoord de beste weg tot meer welvaart vormde. Nu er een nieuwe golf van zware Amerikaanse economische sancties op Iran afkomt, is de laatste hoop daarop vervlogen. Veel lijkt hij de Iraniërs verder niet meer te bieden te hebben.

Het persbureau Reuters citeert een diplomaat die erop wijst dat Iraanse presidenten in hun tweede termijn vanouds al minder gedaan krijgen dan in hun eerste. „Rohani zal nu zelfs nog zwakker zijn”, aldus de diplomaat, die de president zonder aarzelen bestempelde als een „lame duck”.

Lees ook: De belangrijkste vragen over de Iran-deal

Voor de meeste Iraniërs maakt het opzeggen van het nucleaire akkoord op korte termijn overigens weinig verschil. Doordat de Amerikanen ook vòòr afgelopen week nog steeds vasthielden aan een aantal financiële sancties, bleven de broodnodige buitenlandse investeringen in Iran beperkt. De economie is hoe dan ook al jaren een zwak punt, ook door toedoen van hoogst inefficiënte staatsondernemingen. Zo’n 40 procent van de jongeren heeft geen werk. De gemiddelde Iraniër is de afgelopen tien jaar eerder armer dan rijker geworden. De Iraanse riyal heeft alleen al sinds oktober vorig jaar de helft van zijn waarde verloren.

Die precaire economische situatie vormde ook de aanleiding voor de rellen rond de jaarwisseling in een groot aantal Iraanse steden, waaronder Mashad, de tweede stad van het land. Daarbij maakten de betogers overigens niet zozeer Rohani als de opperste geestelijke leider ayatollah Ali Khamenei tot het mikpunt van hun woede. „Weg met de dictator”, riepen sommigen. Ook hekelden betogers toen de buitenlandse interventies van Iran in Syrië, Irak, Libanon en elders, in het besef dat die buitenlandse avonturen niet alleen veel geld kosten maar ook leiden tot meer buitenlandse sancties.

Hoewel veel leiders van die demonstraties inmiddels achter slot en grendel zitten, beseffen de conservatieven, tot wie ook vaak Khamenei zelf wordt gerekend, dat ze op hun tellen moeten passen. Het geduld van de Iraanse burger is niet oneindig, zoals ook uit spontaan uitbrekende stakingen her en der in het land blijkt.

Buitenlandse interventies

Toch hechten juist de conservatieven veel waarde aan die buitenlandse interventies. Die vinden vooral plaats onder leiding van Al Quds, een tak van de vanouds machtige Revolutionaire Garde, die op haar beurt al sinds de dagen van ayatollah Khomeiny een bolwerk van de conservatieven is. Bevelhebber van Al Quds is al sinds jaar en dag generaal Qasem Suleimani, een even scherpzinnige als geheimzinnige figuur. Hij was het naar verluidt ook die de Russen in 2015 ompraatte om op veel grotere schaal in Syrië in te grijpen om het wankelende bewind van president Assad overeind te houden.

De Iran-deal die president Trump deze week opzegde, was eigenlijk vooral een deal van Europa. Nu de VS vertrokken zijn, kan de EU haar rol hervatten.

Israël beschuldigde Al Quds er vrijdag expliciet van achter het afschieten van twintig raketten vanuit Syrië op Israël te hebben gezeten, waarna de Israëlische luchtmacht keihard terugsloeg. Iran heeft die beschuldiging niet ontkend. Niet duidelijk is echter of Al Quds die raketten afschoot om althans iets terug te doen tegen een bondgenoot van de VS na het opzeggen van het nucleair akkoord of om een groter conflict met Israël te forceren.

Dat laatste lijkt onwaarschijnlijk. Hoewel Iran een macht van betekenis is in het Midden-Oosten, mist het de kracht om met succes een grote kostbare oorlog aan te gaan tegen Israël, dat vermoedelijk steun zou ontvangen van zijn bondgenoot Amerika. Ook in Teheran weten ze dat de Grote Satan daarvoor toch echt een maatje te groot is.

    • Floris van Straaten