Ruim veertig jaar geleden schoten we deze muziek voor aliens de ruimte in

Ruimtereis Stel dat er buitenaards leven is, dan moeten we iets van ons laten horen dacht een Amerikaanse astronoom. Hij stelde een lp samen met muziek van de aarde, die al 40 jaar door de ruimte reist.

Illustratie Olf de Bruin

Dit is dus de mensheid. Samengevat op drie goudkleurige lp’s in een kartonnen doos. De ‘Voyager Golden Record’, zoals die op de twee Voyager-ruimtesondes de oneindigheid van tijd en ruimte is ingestuurd, is na ruim veertig jaar voor het eerst ook beschikbaar voor onszelf. Het album met groeten en muziek uit alle Aardse windstreken kwam vorig jaar uit op cd, en is sinds kort te koop in een luxe vinyl-uitgave.

De originele eerste persing zit bevestigd aan de identieke ruimtesondes Voyager 1 en 2, die in 1977 kort na elkaar de aarde verlieten. Gebruik makend van de zwaartekracht van Jupiter en Saturnus, en in het geval van Voyager 2 van Uranus en Neptunus, verlieten ze met een slinger het zonnestelsel. Voyager 1 vliegt sinds 2012 in de interstellaire ruimte, waar de invloed van onze ster, de zon, volledig is uitgewerkt. Voyager 2 is daar bijna. 21 miljard kilometer van ons vandaan: verder weg is geen enkel door mensen gemaakt object ooit geweest. Nu nog tuffen ze met 17 kilometer per seconde voort op een plutonium-238 motortje, maar zodra de brandstof op is – rond het jaar 2030 – zweven ze voor altijd verder in het vacuüm, waar ze het miljarden jaren kunnen uithouden. Tot ze worden opgepikt door een beschaving die nu misschien nog niet eens is ontstaan.

En daar hangt dus zo’n lp aan met de ‘best of’ van onze cultuur. Dat was een idee van Carl Sagan, een Amerikaanse astronoom die zijn leven lang (hij overleed in 1996) wetenschap bij een nieuw publiek probeerde te krijgen.

Sagan stelde een verzameling muziek samen die de eindigheid moest overleven, samen met onder anderen astronoom en technisch directeur Frank Drake (later onder meer oprichter van SETI, een organisatie die burgers betrekt bij de zoektocht naar buitenaards leven) en creatief directeur Ann Druyan (die later met Sagan succesvolle tv-series over het heelal maakte, en ook nog met hem trouwde). De geluidstechnicus was Jimmy Iovine, de latere platenbaas en oprichter van Interscope Records en Beats, de koptelefoons van Dr. Dre (en nu van Apple). Gedrukt in koper, gegalvaniseerd met een dun laagje goud en in een aluminium hoes, werden de platen aan de zijkant van de Voyagers bevestigd.

Foto AP / NASA

Dat ze nu ook voor ons beschikbaar zijn, is te danken aan Ozma Records, een nieuw, Amerikaans label, opgericht door David Pescovitz (hoofdredacteur van weblog BoingBoing) en Timothy Daly (manager van de beroemde Amoeba muziekwinkel in San Francisco). Zij haalden met een Kickstarter-campagne met gemak genoeg geld op voor het project. Ozma, vernoemt naar het eerste SETI-project, mikte op een kleine 200.000 dollar maar ze haalden ruim 1,3 miljoen op.

Sagan en co. wilden de opnames al veel eerder uitbrengen, maar de platenmaatschappijen die de rechten over de muziek hadden, kwamen er niet uit. Deze uitgave heeft meteen een Grammy gewonnen voor beste ‘limited edition’. Ozma Records schrijft in de inleiding van het boek bij de platen: „Dit is een uitstekend gecureerde muzikale compilatie, een kunst- en designobject, en het werpt vragen op over wie we zijn, en wat onze plek in het universum is.”

Groeten in 55 talen én een walvistaal

Een prachtig groots, episch en avontuurlijk idee. Maar de opname begint een beetje stroef. Als onze buitenaardse vrienden een Voyager hebben opgepikt, de gouden plaat die aan de zijkant zit geschroefd hebben gevonden, eruit zijn wat het is en hoe je een platenspeler in elkaar zet om die af te spelen (er zit een naald bij, en de schematische aanwijzingen staan op de hoes), krijgen ze eerst een zalvende boodschap van Kurt Waldheim te horen. De Oostenrijker, destijds secretaris-generaal van de Verenigde Naties, inmiddels elf jaar dood, heet de luisteraar welkom en legt kort uit dat we het allemaal goed bedoelen hier op aarde. Vervolgens wordt in 55 menselijke talen en in één walvistaal een vriendelijke groet (van die walvis weten we dat niet zeker) gedaan, waaronder een groet van een maar door kletsende Française die halverwege wordt weggedraaid, en van een Spanjaard die zijn opname kennelijk niet opnieuw mocht doen en zijn boodschap tot in de eeuwigheid kuchend uitbrengt.

Deze boodschappen en muziek vind je zoal op de plaat.

Er was ook haast bij, want Sagan had dit project slechts zes maanden voor de lancering bedacht. En zo’n playlist maken was lastig in tijden zonder internet. Producent Timothy Ferris, die wetenschapsredacteur voor Rolling Stone is geweest, schrijft in een mooi verhaal in het boek bij de platen dat sommige nummers op onverwachte plekken opdoken. „Ann vond een lp met de Indiase raga ‘Jaat Kahan Ho’ in een kartonnen doos onder een goktafel, achterin een huishoudwinkel.” Ferris vertelt hoe de bekende folklorist Alan Lomax eens een breekbare lak-lp uit een stapel trok, met daarop een zeldzame opname van het Georgische ‘Chakrulo’, die hij naar Ferris door de kamer gooide als een frisbee. „We gingen eerst individueel door alle muziek heen, en behandelden daarna alle kandidaten tijdens lange discussies die tot diep in de nacht doorgingen. Het was uitputtend, maar heerlijk werk.”

Dat het Georgische lied is meegegaan en geen muziek uit de Sovjet-Unie, was een pijnlijke tegenslag voor Moskou. De Sovjets wilden per se dat, zoals Ferris het noemt, het „derderangs dansliedje”, ‘Moscow Nights’ mee werd gestuurd. Maar Lomax, gevraagd om advies, vond dat helemaal niks en wierp dus in plaats daarvan het mooie ‘Chakrulo’ toe. Toen Druyan en Ferris zeiden het prachtig te vinden, zou Lomax grijzend hebben gezegd: „Kijk, dat is nou muziek die mensen maken als ze genoeg te eten hebben!”

Dat het Georgische lied is meegegaan en geen muziek uit de Sovjet-Unie, was een pijnlijke tegenslag voor Moskou

Het project mislukte nog bijna toen Ferris besloot in de uitloop van de plaat een boodschap te graveren. „To the makers of all music – all worlds, all times”, stond er. Een pietluttige inscriptie, maar wel eentje die niet op de lijst van ruim 65.000 onderdelen stond omschreven die een pennenlikker van NASA moest aflopen. Die keurde het af en besloten werd dan maar een lege dummy-lp van hetzelfde gewicht mee de ruimte in te sturen. Maar na diplomatie van Sagan mocht de gouden plaat toch mee: het zou immers het enige stukje handschrift zijn dat mogelijk miljarden jaren blijft bestaan. Die inscriptie is ook in kantje A van de uitgave van Ozma Records gegraveerd.

Het begint, natuurlijk, met Bach

Na de groetjes van iedereen en een verzameling veldopnames van de aarde – klotsend water, gillende apen, piepende vogeltjes, een vreselijk irritante drilboor, een huilende baby, en nog veel meer – komt het hoofdmenu, de muziek. Dat begint, zoals alles, bij Bach. Opgenomen is zijn frivole ‘Brandenburger concert nr. 2 in F-groot’, uitgevoerd door het Münschense Bach-orkest onder leiding van Karl Richter, die graag zo dicht mogelijk bij de originele intenties van Bach bleef. Goed gekozen, want dat past wel bij het idee achter de plaat: dicht bij de aarde blijven, terwijl je er ver bovenuit stijgt. Bovendien vonden de samenstellers het mooi dat in de muziek van Bach mathematische patronen te ontwaren zijn en dat het een zekere symmetrische waarde heeft. Dat kan een buitenaardse levensvorm, die misschien het hele concept van luisteren anders beleeft dan wij, helpen te begrijpen wat muziek überhaupt is.

De buitenkant van de gouden plaat met geluiden en foto’s van de aarde die aan beide Voyagers zijn meegegeven. Te zien is een uitleg hoe de plaat af te spelen en maar ook de locatie van de zon ten opzichte van 14 nabije pulsars. Foto NASA

Veel van de selectie is betoverend mooi, zoals de Javaanse gamelanmuziek, het gezang van de centraal-Afrikaanse Mbuti, de bamboefluit van Goro Yamaguchi uit Japan, de Belgische violist Arthur Grumiaux die een vioolstuk van Bach speelt, het Navajo-lied dat door merg en been gaat en de opwindende Mexicaanse mariachimuziek van Lorenzo Barcelata. Dan is er nog Stravinsky, Mozart, Beethoven, Louis Armstrong, en de hypnotiserende, spaarzame gospel van Blind Willie Johnson.

Een reis rond de wereld, ver van de wereld dus. Een glinsterend beeld van onze samenleving, bekeken door een roze bril. De goede bedoelingen van Sagan en zijn vrienden hebben wel een dun laagje chroom over de gouden plaat achtergelaten. Het toen ook al brave ‘Johnny B. Goode’ van Chuck Berry staat op de plaat om de jongeren van de wereld te vertegenwoordigen, ook al waren de jaren zeventig ook de tijden van de Sex Pistols, Motörhead en de Ramones.

De geluiden van de aarde missen alle scherpe randjes. Waar is de narigheid? Alsof we niets anders zijn dan een chic, geïnteresseerd, veelzijdig en vrolijk volkje

En ook de geluiden van de aarde missen (behalve die drilboor) alle scherpe randjes. Waar is de narigheid? Waldheim en de 55 goedaardige groeters zouden kunnen worden gevolgd door oorlogsretoriek, racisme, misogynie, chauvinisme, religieus fanatisme, klimaatvernietiging. Wat mist is het geluid van een laatst uitgeblazen adem, van rollende tanks, aanslagen, kernbommen, de rammelende hekken van een concentratiekamp. Alsof we niets anders zijn dan een chic, geïnteresseerd, veelzijdig en vrolijk volkje.

Dat is bewust. Het was de bedoeling om de veelzijdigheid van de menselijke cultuur vast te leggen. Een kopietje van ons leed, schrijft Ferris in het boek, is destijds wel onderwerp van discussie geweest, maar uiteindelijk zijn vele aardse levensvormen gewelddadig, en is de kunst wat ons als menselijke soort uniek maakt.

Tekening van Voyager 1 in volle actie, ergens in het zonnestelsel. Foto NASA/JPL

Hoe verder? De Voyager 1 komt over 40.000 jaar het dichtst bij een andere ster, 1,6 lichtjaar van Gliese 445. Voyager 2 komt dan op 1,7 lichtjaar van Ross 248. Dat is nog steeds zo ver dat je die ster vanaf de sonde alleen maar ietsje feller zou zien worden aan het firmament, voordat ze weer afzwakt. Het idee is dan ook niet dat de Voyagers ver genoeg komen om een bepaalde plek te halen, maar dat ze simpelweg lang genoeg bestaan om door intelligent leven te worden onderschept. Het gaat niet om waarheen, maar om hoe lang.

Voyager Golden Record. Ozma Records. 3xLP boxset: 98 dollar. Zie ozmarecords.com
    • Peter van der Ploeg