Opinie

En daar rinkelt de porseleinkast van het Midden-Oosten

Trump verlegt zijn chaostheorie van klimaat nu ook naar basisprocessen als wapenbeheersing en regionale veiligheid, ziet

Boven een bewegwijzering in de door Israël geannexeerde Golan-hoogvlakte is een Israëlische vlag geplaatst. Foto JALAA MAREY/AFP

Na de aankondiging door president Trump dat de Verenigde Staten zich zullen terugtrekken uit het nucleaire akkoord met Iran is het, zoals verwacht, erg onrustig in het Midden-Oosten. Trump is nu de gebeten hond, maar anders dan de VS ligt Israël letterlijk in de frontlinie bij eventuele Iraanse vergeldingsoperaties.

Premier Netanyahu wordt niet ten onrechte als een van Trumps souffleurs gezien bij zijn zeer omstreden besluit. Omstreden, omdat Netanyahu in zijn presentatie op 30 april geen enkel nieuw bewijs van Iraans bedrog leverde, en ook omdat de gevolgen voor de stabiliteit in het Midden-Oosten zeer onzeker zijn.

En is het dat waard? In de meest pessimistische interpretatie van het akkoord met Iran werd er in 2015 nog altijd tien jaar bezinningstijd gekocht, en zou het mogelijk zijn om na 2025 een aanvullend verdrag met Iran uit te onderhandelen. Daarmee zou een semi-oorlogstoestand in elk geval weer een tijdje vooruitgeschoven zijn. Nú is ineens alles onzeker en het gevaar bestaat dat heethoofden radicale oplossingen gaan forceren voor crises die ze zelf hebben veroorzaakt.

Diplomatiek affront

Erger nog dan de problemen van het Midden-Oosten is het precedent dat het belangrijkste land op deze wereld schept, door zich drie jaar na het sluiten eenzijdig terug te trekken uit een volkenrechtelijk verdrag, inclusief extraterritoriale dreigementen voor wie Amerika niet volgt. Dat is een meta-diplomatiek affront dat de wereldpolitiek chaotisch maakt en de prijs van het sluiten van elk verdrag enorm verhoogt. Een premie op juridisch vandalisme.

Tekende zich dit onheil al af met de Amerikaanse terugtrekking uit het klimaatverdrag, Trump en de zijnen raken nu ook aan basisprocessen zoals wapenbeheersing, strategische stabiliteit, conflictbeheersing en regionale veiligheid. Dit gedrag plaveit de weg ook voor wereldpolitieke entrepreneurs, in de porseleinkast van het Midden-Oosten een net woord voor wilde olifanten.

Revolutionaire Gardisten

Het zou ook weer te verleidelijk, want te gemakkelijk, zijn om de schermutselingen tussen Iran en Israël onmiddellijk te relateren aan Trumps besluit. Verband is er zeker, maar de Israëlische aanval op Iraanse depots en stellingen van de Revolutionaire Gardisten in Syrië zou er toch wel geweest zijn. Zij gaat op zijn minst terug op een Israëlische operatie van 9 april tegen soortgelijke stellingen, waarvoor Syrië vergelding had aangekondigd. Daarmee was een klassiek patroon van actie en reactie in werking gezet. Met een open einde, want wie kan nu nog beweren wat ‘gerechtvaardigde verdediging’ of ‘agressie’ is?

Iran is hier zeker te ver gegaan. Het is echter wel duidelijk dat het klimaat om te escaleren en om oude stabiliteit in te ruilen voor nieuwe voldongen feiten geschapen is met het alles-is-anders-beleid van Donald Trump, en de kruipende opmars van Iran in de Syrische dystopie.

Trump en Bolton kiezen voor Israël, Egypte en Saoedi-Arabië om shi’itische opmars te stuiten

Israël heeft zijn stop-Iran-campagne er bij Trump ingedramd, en het benut die nu zelf als een legitimatie om zich tot ver in Syrië te ‘verdedigen’. Trump en diens veiligheidsadviseur John Bolton hebben overduidelijk voor Israël en een Egyptisch-Saoedische-coalitie gekozen om een shi’itische opmars in het Midden-Oosten te stuiten.

Besmettingsgevaar

De strijd speelt op meerdere niveaus en ‘besmettingsgevaar’ is zeker aanwezig, maar niet per se acuut. Op het allerhoogste niveau speelt natuurlijk de nucleaire kwestie. Israël, dat overigens zelf tientallen ‘geheime’ atoomwapens bezit – en geen lid is van het Non-proliferatieverdrag tegen de verspreiding van kernwapens, en alle daarmee verbonden inspectieplichten verwerpt – denkt met Amerikaanse dekking nu Iran in een keer fijn te malen. En, als het aan John Bolton ligt, misschien zelfs regime change in Iran te forceren.

Armoedig, en zelfs verbijsterend, was overigens diens idee om hiervoor een regering van de Iraanse oppositiegroep Mujahedeen-Khalq te kandideren. Op een niveau daaronder, maar wel dichterbij zijn noordgrens, denkt Israël Iran te kunnen terugdringen door eisen te stellen aan Assad. De Israëlische minister Yuval Steinitz (Infrastructuur) heeft gedreigd dat Israël Assad „elimineert” als die Iran nog langer militair zijn gang laat gaan in Syrië. Die boodschap zal Netanyahu ook aan president Poetin hebben doorgegeven, bij wie hij op bezoek was.

Lees ook: Israël-Iran, wanneer heet het dan wél oorlog?

Maar die is ook omgekeerd te vertalen als boodschap aan de Russen dat Israël kan leven met de oude status quo – leven met Assad, en desnoods de Russen – als Israël en de VS hun probleem met Iran en Hezbollah maar vrijelijk mogen oplossen. Aangezien ook Rusland uiteindelijk geen belang heeft bij een nucleair ontspoord Midden-Oosten – Israël, Iran, en daarna wellicht Saoedi-Arabië en Turkije – zou dat nog wel eens indruk in het Kremlin kunnen maken. Maar dreigen met chaos is altijd een wankel argument. Het zit ook vol riscico’s, zeker als de uitvoering van de chaostheorie is toevertrouwd aan macho’s en gekken.