Foto Koos Breukel

‘Atheïsten zijn nederig’

Ali Rizvi Extreem-rechts heeft het debat over de islam vergiftigd, vindt ex-moslim Ali Rizvi. Maar dit maakt hem in zijn boek The Atheist Muslim niet terughoudend in zijn kritiek op de islam. ‘Ideeën bespotten brengt de samenleving verder.’

‘In mijn jeugd was ik een groot fan van heavy metal en hardrock, maar nu luister ik naar allerlei muziek. Ook OutKast, ja”, zegt de Canadees-Pakistaanse oncologisch patholoog Ali Rizvi (1975), als ik hem in zijn Amsterdamse hotel vraag of hij het OutKast-interlude ‘God’ kent. In dit mooiste gebed uit de popgeschiedenis vraagt André 3000, een van de twee rappers van OutKast en ‘the coolest motherfucker on the planet’, God om een ‘sweet bitch’. ‘Damn, you’re a girl’, zegt André 3000 verbaasd als hij contact krijgt met God, om zijn gebed te beëindigen met: ‘Well, I guess I talk to You later. Amen. Oh, I’m sorry, I’m sorry. Alady.’

„Het zou beslist vooruitgang zijn als christelijke, islamitische en joodse gelovigen God gaan zien als een vrouw”, zegt Rizvi lachend. „Nu zit vooral de islam opgescheept met een maagdelijkheidscultus die funest is voor de houding tegenover vrouwen. Dit komt mede door het verhaal over Maria en de maagdelijke geboorte van Jezus dat ook prominent in de Koran staat. Hierdoor wordt maagdelijkheid geassocieerd met deugdzaamheid, puurheid en onschuld. De verering van maagdelijkheid heeft een grote rol gespeeld in de demonisering van vrouwelijke seksualiteit in de islam.”

De in Pakistan geboren en nu in Toronto levende Rizvi groeide op in onder meer Libië en Saoedi-Arabië, waar zijn ouders werkten als hoogleraren. Zijn in 2016 verschenen en nu vertaalde De atheïstische moslim. Een weg van geloof naar rede is het resultaat van tien jaar debatteren over de islam in blogs, podcasts en artikelen in onder meer The Huffington Post.

‘De atheïstische moslim’ is ook een verslag van uw eigen ontwikkeling tot afvallige moslim. Wanneer begon u te twijfelen aan het geloof?

„Mijn ouders waren gematigde, ruimdenkende moslims die nauwelijks wisten wat er in de Koran staat. Ze hebben hun vier zonen en dochters altijd gestimuleerd om kritisch te zijn, vragen te stellen en op zoek te gaan naar de waarheid. Een paar gebeurtenissen deden me steeds meer twijfelen aan de islam. Zo begreep ik als jongetje van vijf niet dat als Allah almachtig is, hij mijn nichtje liet lijden aan een pijnlijke en dodelijke ziekte. Ook de behandeling van mijn moeder als tweederangsburger tijdens ons verblijf in Saoedi-Arabië vond ik onbegrijpelijk. Ze mocht er niet autorijden en werd eens in mijn bijzijn door een boerenpummel van de religieuze politie met een stok op haar hoofd getikt omdat haar hoofddoek iets te ver naar achteren zat. Dat vond ik ongelooflijk vernederend. Maar pas omstreeks mijn twintigste viel ik helemaal van mijn geloof af. Ik las toen over de Big Bang en het begin van het universum. Ik vond de de Big Bang-theorie, gebaseerd op waarnemingen, kennis van het universum en rationele redeneringen, veel indrukwekkender dan een God die in zes dagen de wereld had geschapen.”

‘Abrahamitische geloven verkondigen dat hun aanhangers de uitverkorenen zijn. Dat is pas arrogant.’

U noemt zichzelf zonder voorbehoud atheïst. Atheïsten als u en Richard Dawkins krijgen, ook van ongelovige progressieven (liberals), vaak het verwijt dat ze arrogant en intolerant zijn en dat atheïsme ook een geloof is.

„Atheïsme is natuurlijk geen geloof, het is juist de verwerping van geloof. Atheïsme doet geen uitspraken over wat waarheid is. Lange tijd had ook ik een zekere weerzin tegen het begrip atheïsme en noemde ik mezelf agnost, want ik kan uiteindelijk niet met absolute zekerheid zeggen dat God niet bestaat. Maar toen ik werd geconfronteerd met het verwijt aan atheïsten dat ze arrogant en drammerig zijn, ben ik daar anders over gaan denken. Alle abrahamitische geloven – jodendom, christendom en islam – verkondigen dat hun aanhangers de uitverkorenen en gezegenden zijn en dat hun heilige boeken de absolute waarheid bevatten. Dat is pas arrogant. Terwijl atheïsten juist de grenzen van hun kennis erkennen. Ik geloof niet in God, maar ik weet niet of hij, of zij volgens André 3000, niet bestaat – dat is juist een nederige positie.”

Vooral gelovigen beweren vaak dat religie noodzakelijk is voor moraliteit.

„Als je gelooft dat alleen God mensen ervan weerhoudt om te moorden en te verkrachten, dan heb je een treurig mensbeeld. Het idee dat morele waarden pas 3.500 jaar geleden ontstonden toen Mozes een berg af kwam met de tien geboden en dat het voordien een man-eat-man-wereld was, is onzinnig. Moraliteit komt voort uit empathie en ook uit rationaliteit. Empathie is onderdeel van de menselijke hardware. Ook chimpansees en bonobo’s hebben een moreel besef, zoals mensapenonderzoeker Frans de Waal heeft aangetoond.”

Bovendien staat religie moorden of vrouwenonderdrukking ook niet in de weg, schrijft u. Sterker nog, u beweert onomwonden dat er een verband is tussen het geweld van moslims en de Koran. Toch hoor je nog altijd beweren dat islam juist een geloof van vrede is.

„Het is zinloos om te ontkennen dat ieder IS-lid het doden van ongelovigen en stenigen van overspeligen kan rechtvaardigen met citaten uit de Koran, en dan niet met één of twee, maar met vele. Maar ook het Oude Testament kent gewelddadige passages, zeg ik er dan altijd bij. En al staat het hippie-achtige Nieuwe Testament meer in het teken van peace, love and understanding, uiteindelijk worden degenen die Jezus niet aanvaarden als verlosser ook bedreigd met hel en verdoemenis en draait het in het laatste boek van het Nieuwe Testament, de Openbaring van Johannes, met de apocalyps zelfs uit op een orgie van geweld.

„Het probleem met de islam is dan ook niet het geweld in de Koran, maar dat heel veel moslims dit boek nog altijd beschouwen als het Woord van God. Er is een tijd geweest dat ook joden en christenen hun heilige boeken zo noemden, maar, op ultra-orthodoxe groepen met een beperkte omvang na, zien christenen en joden die nu toch als mensenwerk, dat moet worden gezien in de context van de tijd waarin ze werden geschreven. Hervorming van de islam begint dan ook met het inzicht dat de Koran niet het onveranderlijke Woord van God is.”

Islamkritiek zoals u die beoefent, wordt vaak gelijkgesteld met racisme.

„Natuurlijk is islam geen ras. Je kunt je ertoe bekeren en dat kan niet met een ras. De gelijkstelling van islamkritiek met racisme of islamofobie komt deels voort uit de angst van veel progressieven, tot wie ik mezelf overigens ook reken, om voor racist te worden uitgemaakt. Daar maken veel moslims gebruik van. Als ze geen argumenten meer hebben in het debat over de islam, spelen ze de racisme- en islamofobiekaart uit.

„Toch ligt het niet zo eenvoudig als ik nu zeg. Want islam is meer dan een ideologie, het is ook iets cultureels dat je van huis uit meekrijgt. Zelfs voor mij geldt dat de islam nog vagelijk deel uitmaakt van mijn identiteit. Zoals de atheïst Dawkins nog altijd kerst viert, zo doe ik op mijn eigen wijze mee aan de ramadan: ik vast dan tussen de drie maaltijden, zeg ik altijd, en ik doe mee aan de iftar. Dat is tenslotte een gezellig familiegebeuren. Het probleem met het islamdebat zoals het nu wordt gevoerd is dat er te weinig onderscheid wordt gemaakt tussen de islam als religie en als identiteit. Dat kan leiden tot terugval van ‘culturele’ moslims die slechts vaag gelovig zijn. Neem nu een meisje in de VS of Nederland dat van haar ouders een hoofddoek moet dragen. Op de middelbare school wil ze, net als de niet-islamitische meisjes, leuke dingen doen met haar haar en uitgaan. Ze wil van haar hoofddoek af, en vraagt haar ouders wat de religieuze redenen van de hoofddoek voor vrouwen is. Ze rebelleert, ze is bezig met assimileren. En dan komen er rechtse politici als Wilders en Trump die roepen dat er te veel moslims zijn in hun landen. Wat doet het meisje dan? Dan houdt ze haar hoofddoek op, als protest, want Wilders en Trump zien haar en haar ouders als mensen die niet in hun land thuishoren.

„Extreem-rechts heeft het islamdebat vergiftigd. Rechts zegt: er staan verschrikkelijke passages in de Koran, en daarom moeten de moslims het land uit. Met veel moslims antwoordt links: als je kritiek hebt op de Koran, dan ben je een racist of een islamofoob. Zowel rechts als links gooien islam en moslims op één hoop. Toch brengen het bekritiseren en zelfs bespotten van religieuze ideeën de samenleving verder. En als je mensen demoniseert, gaan we achteruit.”

Gelovigen van welke religie dan ook laten zich zelden of nooit door rationele argumenten van hun geloof afbrengen. Voor wie heeft u uw door en door rationalistische ‘De atheïstische moslim’ eigenlijk geschreven?

„De laatste tien jaar heb ik, vooral door mijn blogs, vastgesteld dat veel moslim-jongeren, niet alleen in westerse landen maar ook in landen met een islamitische meerderheid, worstelen met het geloof zoals ikzelf heb gedaan. Met mijn boek wil ik ze laten weten dat ze niet alleen zijn en dat er een weg is om ex-moslim te worden.”

U eindigt uw boek met een oproep tot hervorming van de islam. Hoe kansrijk is die?

„Ik ben gematigd optimistisch. Er wordt wel eens gezegd dat internet voor de islam wordt wat de boekdrukkunst voor het christendom was. Die leidde via een onvolmaakt en bloedig pad tot de Reformatie en uiteindelijk tot de Verlichting. In mijn jeugd was de Koran, vergelijkbaar met de Bijbel vóór de boekdrukkunst, een mysterieus boek in een vreemde taal dat in een kast zat opgeborgen en dat je pas mocht lezen als je jezelf gereinigd had. Nu kun je op internet de Koran in vele vertalingen lezen, voorzien van commentaren. Internet heeft, voor het eerst, een echt gesprek over de islam mogelijk gemaakt.

„Natuurlijk is internet ook de plek waar IS leden werft en salafisten onbelemmerd kunnen preken. Maar het grootste probleem van de islam is niet het terrorisme. De terroristen zijn een stel kerels in grotten en in tenten in de woestijn die weten dat ze de westerse beschaving niet kunnen vernietigen. Wat ze wél kunnen doen, is angst zaaien. Maar daar moet het Westen niet op reageren zoals de Britse premier Theresa May, die niet lang geleden beweerde dat burgerrechten moeten worden aangepast als ze de veiligheid in de weg staan. Het zijn burgerrechten als de vrijheid van meningsuiting die de westerse beschaving groot hebben gemaakt en als we daar uit angst voor terrorisme aan af gaan doen, zijn de terroristen succesvol. Dan zijn we echt het slachtoffer.”

    • Bernard Hulsman