Opinie

Verbroken Iran-deal is recept voor chaos in regio

Iran-deal

Europa is naïef en onderschat het Iraanse gevaar, denkt . Het kan veel leren van Amerikaanse Real-politik.

Voorpagina van een Iraanse krant op 9 mei, nadat president Trump het nucleair akkoord eenzijdig opzegde. Foto Atta Kenare/AFP

Toen Donald Trump dinsdagavond Iran aanwees als de grootste schurkenstaat leek dat erg op wat president George W. Bush in 2003 over het Irak van Saddam Hoessein zei. Bush jr. was in wezen ook een America First-president. Net als Trump de afgelopen maanden, trok Bush zich uit allerlei internationale verdragen terug, tot afgrijzen van Europese leiders. Na zijn eerste bezoek aan Europa, in juni 2001, zei Bush tegen Peggy Noonan, de conservatieve Amerikaanse journaliste (en oud-speech writer van Reagan): „Ik kreeg keiharde kritiek van Europese leiders om het opzeggen van het Kyoto-milieuverdrag en het anti-rakettenverdrag met Rusland. Ik heb hen keurig laten uitpraten, keek hen recht in de ogen maar ik gaf geen millimeter toe. Ronald Reagan zou trots op me zijn geweest.”

Reagan zou vast ook trots geweest zijn op Trump, die weer eens radicaal afstand neemt van het buitenlandbeleid van zijn voorganger door het nucleaire akkoord met Iran uit 2015 de facto te verscheuren. Barack Obama relativeerde de almacht van de Verenigde Staten in een veranderende wereld. Amerika voert nu weer een echte Republikeinse machtspolitiek.

Opnieuw tot afgrijzen van Europa.

Lees ook: Iran-deal: Europa is back in the game

Bij ingewikkelde kwesties kiezen ‘wij’ instinctief voor een politiek van ‘tijdelijk beheersen’; terwijl Trump en Bush de confrontatie zoeken.

De Europeanen komen, zoals bekend, van Venus. Dat die tot overeenstemming komen met politici van Mars, lijkt in de beeldvorming onmogelijk. Toch had dat gekund als Amerika en Europese landen nuchter naar de controleerbare feiten hadden gekeken. Pas op het laatste moment trokken Europese leiders, zij het afzonderlijk, naar het Witte Huis. Pas toen gaf Macron toe dat de deal gebrekkig was en maar beter kon worden aangepast. Maar Merkel weigerde helaas fundamentele aanpassingen.

Oorvijg aan Europa

Na de laatste oorvijg van Trump maakt Europa een geschrokken indruk. Eindelijk wordt eensgezindheid het sleutelwoord in de reacties. De veelal onzichtbare EU-buitenlandchef Mogherini spreekt opeens stoere taal en wil de Iran-deal desnoods zonder de VS doorzetten. Daarbij wordt ze aangemoedigd door twee oud-medewerkers van Obama die gisteren in The New York Times schreven dat Europa zich niet langer als „Trumps voetveeg” moet laten gebruiken. „Een economisch blok dat economisch ongeveer net zo groot is als de Verenigde Staten zou Washington zelfs eigen sancties kunnen opleggen. Ook het terugroepen van ambassadeurs zou een effectief signaal kunnen zijn.”

Europa sloot zakelijke deals met Iran maar negeerde repressie

Het is te hopen dat Europa zich daar niet toe laat verleiden. Trump heeft gelijk dat Iran in toenemende mate terrorisme en ander geweld exporteert naar Syrië, Irak en Jemen. En er zitten belangrijke weeffouten in de Iran-deal. Het heeft zijn ultracentrifuges om uranium op te werken ontmanteld maar niet vernietigd. Inspecties van het Internationale Atoomagentschap (IAEA) tonen tot nu toe geen overtreding van Iran aan, maar die inspecties mogen niet onaangekondigd gebeuren. En Iran kan elke inspectie sowieso rekken tot 24 dagen. Een staat die terrorisme sponsort en eerder zijn kernwapenprogramma geheim wilde houden, moet langdurig onder een vergrootglas worden gelegd.

Westerse draai van Iran

Europa nam aan dat Iran door het akkoord geleidelijk zou transformeren naar een meer betrouwbare, op het westen georiënteerde maatschappij. Dat is niet bewaarheid, zie de recente demonstraties, temidden van corruptie en grote economische problemen. Europese landen, vooral Duitsland en Frankrijk, sloten wel gretig de eerste zakendeals met Teheran. Maar ze zagen de interne onderdrukking in Iran door een roze bril en negeerden de snelle militaire expansie in het Midden-Oosten waar Iran nu optrekt met Rusland en het Syrië van Assad.

Europese leiders hebben nog een paar weken de tijd om met Washington mee te bewegen en wel invloed uit te oefenen. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Stef Blok, die volgende week in de Verenigde Staten is, kan vanuit onze sterke transatlantische relatie proberen mogelijk een brugfunctie te vervullen, met name tussen Merkel en Trump.

Vermorzeld in cowboy-politiek

Europa kan proberen de verdragstekst aan te passen, bijvoorbeeld door de looptijd van de deal te verlengen. De urgentie is groot.

De verbroken deal kan gemakkelijk tot escalatie leiden, met chaos in de regio tot gevolg, inclusief vluchtelingenstromen die wel Europa en niet de VS zullen bereiken. De tweedeling in het wijdere Midden-Oosten is alleen maar scherper geworden: de ‘Amerika-coalitie’ (Israël, Saoedi-Arabië, de Golfstaten en Egypte), versus de ‘Iran-coalitie’ (Iran, Syrië, Rusland). Een heringevoerd Iraans nucleair programma kan snel leiden tot militaire actie door Israël of Saoedi-Arabië. De beschietingen tussen Israël en Iran, dat bases heeft in Zuid-Syrië, waren daarvan wellicht een voorproefje.

Europa is de facto vermorzeld door de cowboy-politiek van de Amerikaanse president. Maar er is een alternatief: het zo spoedig mogelijk sterk opvoeren van vreedzame diplomatieke druk op Iran. Europa had het initiatief daartoe dus al kunnen nemen: eerder, scherper en met een realistischer inschatting van Trump dan afwachten en hopen dat het meevalt.