Meer dan Zuid-Afrika’s ‘Brokeback Mountain’

Achtergrond Het indrukwekkende Zuid-Afrikaanse drama ‘Inxeba’ – ‘The Wound’ – zorgt in Zuid-Afrika voor felle emoties. De film raakt aan taboes rond homoseksualiteit en rituele besnijdenis van Xhosa-mannen.

Xolani (Nakhane Touré) begeleidt jongemannen tijdens hun initiatie-riten.

Wie in de wintermaanden door de heuvels van de Oost-Kaap in Zuid-Afrika rijdt, zal ze zien opdoemen rondom verlaten dorpen: kleine groepjes van acht tot tien jonge mannen met stokken, hun naakte, witgekalkte lichamen enkel beschermd tegen de kou door paardendekens. ‘Ulwaluko’ heet het besnijdenis-ritueel waaraan (bijna) alle jonge Xhosa-mannen worden onderworpen rond hun zestiende. Het ritueel is ontoegankelijk voor pers en andere buitenstaanders. ‘Ulwaluko’ is als een geheim genootschap. Nelson Mandela schreef erover in zijn autobiografie Long Walk to Freedom. Het moment dat het scheermes in zijn voorhuid snijdt, beschrijft hij als „vuur door zijn aderen”. In die kou, met die penispijn in de brute wildernis, worden jongens mannen.

De Zuid-Afrikaanse regisseur John Trengove had de controverse kunnen voorspellen toen hij uitgerekend deze achtergrond koos om zijn film over (zwarte) mannenliefde in Zuid-Afrika te vertellen. Inxeba – internationaal uitgebracht als The Wound – vertelt het verhaal over de fabrieksarbeider Xolani die de opdracht krijgt om een aantal jonge mannen te begeleiden bij hun rituele besnijdenis in de Oost-Kaap. Hij heeft dat al vaker gedaan. Het jaarlijkse verblijf in de heuvels blijkt een dekmantel voor de geheime relatie die hij onderhoudt met een andere begeleider: een getrouwde man met drie kinderen.

De jongen die hij moet begeleiden, Kwanda uit Johannesburg, is ook homo en heeft al snel door welk geheim Xolani probeert te verbergen. Kwanda mag dan misschien nog aan de rand van volwassenheid staan, hij is al veel verder in de acceptatie van zijn seksuele geaardheid dan zijn begeleiders. Het geheim weegt zwaar op de groep, die weken in de wildernis moet doorbrengen tot de wonden zijn geheeld. Het kamp aan de oever van de rivier begint als een gevangenis te voelen voor alle betrokkenen. Aan het kampvuur komen plattelandsjongens tegenover de stedelijke jeugd te staan, jongens tegenover mannen, mannen tegenover mannen. Uiteindelijk brengt het overtuigde zelfbewustzijn van Kwanda en de jaloezie die hij veroorzaakt tussen de twee begeleiders hem in levensgevaar.

Inxeba legt veel andere wonden in dit land bloot, op het filmdoek en daarbuiten. Toen de film in februari in première ging, stak een storm van protest op. Traditionele Xhosa-leiders spraken schande van de film, die ‘culturele gevoeligheden’ zou hebben genegeerd. Inxeba werd trending op Twitter, waar bekende Zuid-Afrikanen opriepen tot een verbod. „Inxeba maakt de tradities van de Xhosa-cultuur compleet belachelijk”, tweette Loyiso Bala, een populaire muzikant uit de Oost-Kaap. „Als wij als land niet eens onze eigen cultuur kunnen beschermen, zal niemand het voor ons doen.” De woede richtte zich niet alleen op de suggestie dat het ritueel een uitje is voor homoseksuele Xhosa’s maar ook op de openbaarmaking van een wereld die geheim moet blijven.

Vertoningen geannuleerd

Een dag na de première moesten bioscopen in de Oost-Kaap de film annuleren na protesten en bedreigingen. Het grote filmhuis Nu Metro annuleerde vervolgens alle vertoningen van de film in heel Zuid-Afrika. De concurrent Ster-Kinekor zag alleen af van vertoningen in de Oost-Kaap. Acteurs en medewerkers van de film ontvingen doodsbedreigingen. De Zuid-Afrikaanse commissie voor mensenrechten bemoeide zich ermee om te benadrukken dat „artistieke creativiteit in dit land is beschermd en is bedoeld om ideeën en meningen te vormen in democratieën als Zuid-Afrika”.

Maar de Film and Publication Board Appeals Tribunal, Zuid-Afrika’s filmkeuring, zag geen enkele „educatieve of artistieke waarde” in de film en achtte Inxeba ongeschikt voor kijkers jonger dan 18. Het tribunaal sprak daarmee feitelijk een verbod uit op de film. Alleen porno krijgt in dit land nog die classificatie.

Hoewel de film is geregisseerd door een witte Zuid-Afrikaan, is dat nauwelijks voelbaar. Trengove werkte nauw samen met Thando Mgqolozana, die het boek schreef waarop de film is gebaseerd. In de film wordt uitsluitend Xhosa gesproken. Inxeba is meer dan een Zuid-Afrikaanse variant van Brokeback Mountain. Hier wordt niet alleen het taboe van mannenliefde op het conservatieve platteland doorbroken, maar wordt ook de spagaat zichtbaar gemaakt waarin Zuid-Afrika verkeert. Het homohuwelijk is in Zuid-Afrika al lang gelegaliseerd, maar homo’s in de townships moeten nog altijd vrezen voor hun leven.

Lees ook het interview met zanger en acteur Nakhane Touré over zijn nieuwe album ‘You Will Not Die’ en de film ‘The Wound’: ‘In mijn muziek kan ik verdwijnen’

De grondwet van Zuid-Afrika kent homo’s gelijke rechten toe, maar in de praktijk voert het land een vergelijkbare strijd als landen als Kenia. Daar werd de film Rafiki deze maand verboden omdat de film „lesbische liefde promoot en tegen de Keniaanse wet is”. Die film is momenteel te zien op het filmfestival van Cannes. Het feest van de artistieke vrijheid in Afrika wordt elders gevierd.

Veel Zuid-Afrikaanse tegenstanders van de film hebben Inxeba niet eens gezien. De film won 19 prijzen in 25 landen, en stond op de shortlist voor de Oscar voor beste Buitenlandse film. Inxeba werd ook in Zuid-Afrika bekroond met zes South African Film and Television Awards (Safta). Maar een Zuid-Afrikaan die de film nu nog wil zien kan Inxeba in geen bioscoop meer vinden en is aangewezen op duistere sites op internet. Inxeba doorbreekt geen taboe, maar bevestigt vooral het bestaan ervan.

The Wound (Inxeba). Regie: John Trengove. Met: Nakhane Touré, Bongile Mantsai, Niza Jay Ncoyini. Arti Film, dvd-uitgave met Nederlandse ondertiteling. € 13,99
    • Bram Vermeulen