Hoe reageert Europa op het besluit van Trump?

Donald Trump en Emmanuel Macron knuffelen tijdens het bezoek van de Franse president aan het Witte Huis.

Naar wie luistert Donald Trump nog? Niet naar Europa, zoveel is duidelijk. Eerder trok hij zich al terug uit het in Parijs beklonken klimaatakkoord. Toen begon hij een handelsruzie met de EU. En dinsdag keerde hij zich tegen de nucleaire deal met Iran.

Trumps acties zijn telkens weer een dreun voor de EU. De Fransen zijn reuzetrots op ‘hun’ klimaatakkoord. De internationale handelsorde, waarbij conflicten in overleg worden opgelost, is een weerspiegeling van hoe de EU zelf werkt – een concept dat nu zwaar in het defensief is gedrongen. En de Iran-deal geldt als een van de grootste diplomatieke Europese successen van de laatste jaren. Trump veegt het allemaal opzij.

In Europese hoofdsteden klonk dinsdag dan ook verbijstering. „Geen Iran-deal betekent meer instabiliteit of oorlog in het Midden-Oosten”, twitterde de Belgische premier Charles Michel. Volgens de Franse president Emmanuel Macron zet Trump het stelsel aan afspraken waarmee verspreiding van nucleaire wapens wordt tegengegaan „op het spel”.

Europees ‘president’ Donald Tusk, die namens alle EU-leiders spreekt, zei dinsdag dat Trumps maatregelen wat betreft handel en Iran „op een gemeenschappelijke Europese benadering zullen stuiten”. Beide dossiers zullen volgende week aan de orde komen, als regeringsleiders voor een top bijeenkomen in Bulgarije, roulerend EU-voorzitter.

Ditmaal komt Trumps actie harder aan. Het klimaatakkoord viel zonder de VS niet meteen om. De handelsperikelen weerhouden de EU er niet van om overeenkomsten met andere landen te sluiten, zoals recent met Japan en Mexico. Maar de Iran-deal lijkt zonder de VS moeilijk overeind te houden. De aangekondigde herinvoering van Amerikaanse sancties heeft mogelijk grote gevolgen voor Europese bedrijven, die op basis van de nucleaire deal weer zaken konden doen met Iran. Gaat de EU straks snoeihard in tegen de VS? Of beter: durft het dat wel? De Amerikaanse ambassadeur in Berlijn zei dinsdag dat Duitse bedrijven „onmiddellijk” weg moeten uit Iran.

Brussel wil vooralsnog de eenheid bewaren, het hoofd koel houden en terugduwen. Brusselse diplomaten duiden op het belang van het „in gesprek blijven” met Teheran, met China, met Rusland. Maar ook blijven investeren in Washington. „Wij [de EU] gaan door”, zei Federica Mogherini, chef van de Europese diplomatie en in 2015 een van de architecten van de Iran-deal, dinsdag in een eerste reactie.

In Brussel wordt al rekening gehouden met het „uitbreiden” van het akkoord, zoals eerder Macron al opperde. Dat betekent: met Iran juist gaan praten over méér terreinen, zoals hun niet-nucleaire wapenarsenaal. Macron, Merkel en de Britse premier May spraken dinsdag in een gezamenlijke verklaring van de noodzaak om op dit vlak „een positieve weg vooruit” te vinden.

Mogherini zei dinsdag dat de EU vasthoudt aan de Iran-deal „zolang Iran zijn verplichtingen nakomt”. Ze zei „volledig vertrouwen” te hebben in atoomorganisatie IAEA, die toeziet op uitvoering van de afspraken, die volgens haar tot nu toe zijn nagekomen. Ze riep Iraniërs en hun leiders op om het hoofd net als de EU koel te houden. „Sta niet toe dat ook maar iemand dit akkoord ontmantelt.”

Voor Mogherini is de dreun dubbel. Niet alleen dreigt er nu nieuwe onrust in het Midden-Oosten, die ook weer kan bijdragen aan een nieuwe migratiecrisis. Trumps besluit werpt ook een schaduw over haar pogingen om een Europees buitenlandbeleid van de grond te krijgen. De EU is van de soft power, van de samenwerking, en worstelt met het vinden van een eigen stem temidden van de almaar scheller klinkende wereldpolitiek.