De belangrijkste vragen over het nucleair akkoord

Het nucleair akkoord met Iran

De VS trekken zich terug uit de nucleaire deal met Iran. Hoe reageert Europa op zijn besluit en wat betekent dit voor Iran? En wat wat houdt die deal precies in?

President Donald Trump toont dinsdag het zojuist gesigneerde document waarmee sancties tegen Iran opnieuw van kracht worden. Foto SAUL LOEB/AFP
  1. Waarom stapt Trump uit de Iran-deal?

    Met het eenzijdig opzeggen van het nucleaire akkoord tussen de Verenigde Staten, Iran en de internationale gemeenschap heeft Donald Trump zijn land verder in een isolement gebracht. Trump tekende dinsdag een decreet, waarmee hij een einde maakte aan de viermaandelijkse opschorting van Amerikaanse sancties tegen Iran. Dat betekent een einde aan het akkoord uit 2015, waarover jarenlang onderhandeld is.

    Volgens Trump houdt Iran zich niet aan de afspraken uit het akkoord. „We hebben sluitend bewijs dat de belofte van Iran een leugen was.” Trump gaf geen details, maar verwees naar een presentatie van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, vorige week. Netanyahu, fel tegenstander van het akkoord, beschuldigde Iran ervan het atoomprogramma heimelijk voort te zetten. Hoe dun het bewijs volgens de rest van de internationale gemeenschap ook was, Trump greep het aan om het akkoord op te blazen. Israël en de VS trekken samen op.

    De stap van Trump is ingegeven door twee factoren: een externe (zijn adviseurs) en een interne (zijn anti-Obama-instincten). Hij heeft zich de laatste maanden omringd met adviseurs die sterk anti-Iran zijn: minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo en Nationale Veiligheidsadviseur John Bolton. Zijn nieuwe juridisch adviseur Rudy Giuliani zei zaterdag voor de Iraans-Amerikaanse organisatie OIAC dat Trump „regime change” in Iran wil – een beladen term uit de neoconservatieve jaren van George W. Bush.

  2. Lees hier de hele analyse van onze Amerika-correspondent Guus Valk
  3. Hoe reageert Europa op het besluit van Trump?

    Naar wie luistert Donald Trump nog? Niet naar Europa, zoveel is duidelijk. Eerder trok hij zich al terug uit het in Parijs beklonken klimaatakkoord. Toen begon hij een handelsruzie met de EU. En dinsdag keerde hij zich tegen de nucleaire deal met Iran.

    Trumps acties zijn telkens weer een dreun voor de EU. De Fransen zijn reuzetrots op ‘hun’ klimaatakkoord. De internationale handelsorde, waarbij conflicten in overleg worden opgelost, is een weerspiegeling van hoe de EU zelf werkt – een concept dat nu zwaar in het defensief is gedrongen. En de Iran-deal geldt als een van de grootste diplomatieke Europese successen van de laatste jaren. Trump veegt het allemaal opzij.

    In Europese hoofdsteden klonk dinsdag dan ook verbijstering. „Geen Iran-deal betekent meer instabiliteit of oorlog in het Midden-Oosten”, twitterde de Belgische premier Charles Michel. Volgens de Franse president Emmanuel Macron zet Trump het stelsel aan afspraken waarmee verspreiding van nucleaire wapens wordt tegengegaan „op het spel”.

    De Iran-deal geldt als een van de grootste diplomatieke Europese successen van de laatste jaren. Trump veegt het allemaal opzij

    Europees ‘president’ Donald Tusk, die namens alle EU-leiders spreekt, zei dinsdag dat Trumps maatregelen wat betreft handel en Iran „op een gemeenschappelijke Europese benadering zullen stuiten”. Beide dossiers zullen volgende week aan de orde komen, als regeringsleiders voor een top bijeenkomen in Bulgarije, roulerend EU-voorzitter.

    De Britse premier May, de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel, allen direct betrokken bij het nucleair akkoord, kwamen dinsdagavond alvast met een gezamenlijke verklaring, waarin ze hun „teleurstelling” en „bezorgdheid” uiten over het besluit van Trump. „We dringen er bij de VS op aan ervoor te zorgen dat de structuren van het gemeenschappelijke actieplan intact kunnen blijven”, schrijven ze. „Onze regeringen blijven zich inzetten om de overeenkomst te handhaven en zullen samenwerken met alle overblijvende partijen bij de overeenkomst om ervoor te zorgen dat dit ook zo blijft”.

    Ditmaal komt Trumps actie harder aan. Het klimaatakkoord viel zonder de VS niet meteen om. De handelsperikelen weerhouden de EU er niet van om overeenkomsten met andere landen te sluiten, zoals recent met Japan en Mexico. Maar de Iran-deal lijkt zonder de VS moeilijk overeind te houden. De aangekondigde herinvoering van Amerikaanse sancties heeft mogelijk grote gevolgen voor Europese bedrijven, die op basis van de nucleaire deal weer zaken konden doen met Iran. Gaat de EU straks snoeihard in tegen de VS? Of beter: durft het dat wel? De Amerikaanse ambassadeur in Berlijn zei dinsdag dat Duitse bedrijven „onmiddellijk” weg moeten uit Iran.

    Brussel wil vooralsnog de eenheid bewaren, het hoofd koel houden en terugduwen. Brusselse diplomaten duiden op het belang van het „in gesprek blijven” met Teheran, met China, met Rusland. Maar ook blijven investeren in Washington. „Wij [de EU] gaan door”, zei Federica Mogherini, chef van de Europese diplomatie en in 2015 een van de architecten van de Iran-deal, dinsdag in een eerste reactie.

    In Brussel wordt al rekening gehouden met het „uitbreiden” van het akkoord, zoals eerder Macron al opperde. Dat betekent: met Iran juist gaan praten over méér terreinen, zoals hun niet-nucleaire wapenarsenaal. Macron, Merkel en de Britse premier May spraken dinsdagavond in hun gezamenlijke verklaring van de noodzaak om op dit vlak „een positieve weg vooruit” te vinden.

    Mogherini zei dinsdag dat de EU vasthoudt aan de Iran-deal „zolang Iran zijn verplichtingen nakomt”. Ze zei „volledig vertrouwen” te hebben in atoomorganisatie IAEA, die toeziet op uitvoering van de afspraken, die volgens haar tot nu toe zijn nagekomen. Ze riep Iraniërs en hun leiders op om het hoofd net als de EU koel te houden. „Sta niet toe dat ook maar iemand dit akkoord ontmantelt.”

    Voor Mogherini is de dreun dubbel. Niet alleen dreigt er nu nieuwe onrust in het Midden-Oosten, die ook weer kan bijdragen aan een nieuwe migratiecrisis. Trumps besluit werpt ook een schaduw over haar pogingen om een Europees buitenlandbeleid van de grond te krijgen. De EU is van de soft power, van de samenwerking, en worstelt met het vinden van een eigen stem te midden van de almaar scheller klinkende wereldpolitiek.

  4. Wat betekent dit voor Iran?

    In reactie op het besluit van Trump zei de Iraanse president Rouhani dinsdagavond dat er nu een „korte tijd” is om met de andere wereldmachten te onderhandelen om het akkoord overeind te houden. Hij doelde daarmee op de Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Rusland en China. „Als we de doelen van het akkoord behalen in samenwerking met de andere partners, dan zal de deal gehandhaafd blijven. Door het akkoord te verlaten, hebben de VS officieel hun toewijding aan een internationaal verdrag ondermijnd.”

    Rouhani voegde eraan toe dat als de onderhandelingen mislukken Iran alsnog kan besluiten over te gaan tot „industriële verrijking zonder limiet”, wat zou kunnen duiden op de mogelijkheid alsnog een nucleair wapen te ontwikkelen. Hij zei dat Iran met een besluit daarover „enkele weken” wil wachten om het overleg met de overgebleven partners een kans te geven. Woensdag zouden Rouhani en de Franse president Macron elkaar al bellen, meldde Parijs.

    In het Iraanse parlement grepen volksvertegenwoordigers Trumps besluit woensdagochtend aan om een Amerikaanse vlag te en een symbolische kopie van het akkoord te verbranden. Ook scandeerden ze ‘Dood aan Amerika’. „Trump ontbeert de geestelijke vermogens om met kwesties om te gaan”, zei parlementsvoorzitter Ali Larijani, in het verleden nucleair onderhandelaar namens zijn land. „Trumps vertrek uit het nucleair akkoord was een diplomatieke show. Iran heeft geen verplichting om zijn toezeggingen na te komen, onder de huidige omstandigheden. Het is duidelijk dat Trump alleen de taal van kracht verstaat.”

    Iraanse parlementariërs scanderen woensdag ‘Dood aan Amerika’ en verbranden een Amerikaanse vlag en een kopie van het nucleaire akkoord uit protest tegen het besluit van president Trump om dit akkoord op te zeggen. Foto AP

    Ook de hoogste Iraanse legerleider Mohammed Bagheri reageerde: „Dat arrogante land [de VS] eerbiedigt zijn eigen handtekening niet eens”, citeerde staatspersbureau IRNA de generaal-majoor.

    De Iraanse pers veroordeelde Trumps besluit unaniem, maar er waren belangrijke toonverschillen tussen hervormingsgezinde kranten – die hoopten dat het akkoord nog gered kan worden – en conservatieve dagbladen, die een hardere reactie voorstaan. ‘Nucleair akkoord zonder ongemak’, kopte bijvoorbeeld de hervormingsgezinde Etemad. De ultra-conservatieve Kayhan stelde juist: „Trump heeft het kernakoord verscheurd, nu is het tijd voor ons om het te verbranden.”

    Het illustreert dat in Iran ook binnenlands-politiek veel op het spel staat. Hardliners rond opperste leider Ali Khamenei verweten de gematigde Rouhani al voor Trumps besluit dat hij te veel concessies deed bij het sluiten van het kernakkoord, en dat dit Iran te weinig heeft opgeleverd. Deze haviken kunnen hun positie waarschijnlijk versterken nu de VS het akkoord laten vallen.

  5. Hoe reageert Obama, die het akkoord sloot?

    Voormalig president Barack Obama, onder wiens presidentschap het akkoord na twee jaar eindonderhandelen werd gesloten, plaatste dinsdag een verklaring op Facebook. „De realiteit is duidelijk”, schreef hij. „Het JCPOA werkt, die opvatting wordt gedeeld door onze Europese bondgenoten, onafhankelijke deskundigen en de huidige Amerikaanse minister van Defensie. Het JCPOA is in het belang van Amerika – het heeft het nucleaire programma van Iran aanzienlijk teruggedraaid. En het JCPOA is een model voor wat diplomatie kan bereiken. Het systeem van inspecties en verificatie is precies de aanpak die de VS zouden moeten volgen met Noord-Korea.”

    Obama noemde Trumps aankondiging „misleidend”. Volgens hem keren de VS, door het akkoord te torpederen „naaste bondgenoten van Amerika” de rug toe. „Het consequent negeren van overeenkomsten waarin ons land partij is, dreigt de geloofwaardigheid van Amerika te ondermijnen”, schrijft Obama. Hij beklemtoont dat het debat over het akkoord „op basis van feiten” gevoerd moet worden en komt met een opsomming.

    Hij schrijft: „1) Het JCPOA was niet alleen een overeenkomst tussen mijn regering en de Iraanse regering. (…) We bereikten het JCPOA samen met het VK, Frankrijk, Duitsland, de EU, Rusland, China en Iran. Het is een multilaterale overeenkomst, unaniem goedgekeurd door een resolutie van de Veiligheidsraad.

    2) Het JCPOA heeft bijgedragen aan het terugdringen van het nucleair programma van Iran. Sinds het JCPOA van kracht werd, heeft Iran een reactor ontmanteld voor de verrijking van plutonium, tweederde van zijn centrifuges (meer dan 13.000) stilgelegd en onder internationaal toezicht geplaatst en 97 procent van zijn voorraad verrijkt uranium geëlimineerd.

    3) JCPOA is niet slechts een kwestie van vertrouwen. Niet eerder in een onderhandelingen over wapenbeheersing zijn zulke vergaande afspraken gemaakt over inspecties en controle op naleving.

    4) Iran houdt zich aan de JCPOA. De Amerikaanse inlichtingendiensten zeggen dat Iran zijn plichten nakomt en hebben dat aan het Congres gerapporteerd. Dat geldt ook voor onze naaste bondgenoten en het IAEA. (het internationaal atoomagentschap, red)

    5) Het JCPOA verdwijnt niet. Het verbod dat Iran ooit een nucleair wapen krijgt, is permanent. Enkele van de belangrijkste inspecties zijn permanent. Zelfs als sommige bepalingen in het JCPOA in de loop der tijd minder streng worden, zal dit pas over tien, vijftien, twintig of vijfentwintig jaar gebeuren. Er zijn weinig redenen om dat vandaag in gevaar te brengen.

    Het JCPOA was nooit bedoeld om een einde te maken aan al onze problemen met Iran. We beseften dat Iran zich ondermijnend opstelt, met steun aan terrorisme en bedreigingen voor Israël en zijn buren. Dat is precies waarom het zo belangrijk was Iran ervan te weerhouden een kernwapen te bemachtigen. Ons vermogen om het destabiliserend gedrag van Iran te pareren, wordt versterkt met en verzwakt zonder het JCPOA.”

    Obama besluit met een waarschuwing. Hij noemt Trumps besluit „een ernstige vergissing” en schrijft: „Als de beperkingen van het Iraanse nucleair programma onder het JCPOA verloren gaan, kunnen we wachten op de dag dat we voor de keuze komen te staan om met die dreiging te leven of om oorlog te voeren om dit te voorkomen.”

  6. Feest in Teheran na het sluiten van het akkoord in juli 2015. Foto Ebrahim Noroozi/AP

  7. Wat zijn gevolgen voor firma’s in Europa en de VS?

    Een order van honderd vliegtuigen ter waarde van 19 miljard dollar. De ontwikkeling van een gasveld ter waarde van 5 miljard dollar. Het zijn zomaar twee deals die onzeker zijn geworden nu de Verenigde Staten zich hebben teruggetrokken uit de Iran-deal.

    In de zomer van 2015 werd het voor westerse multinationals mogelijk zaken te doen in Iran. Een onontgonnen markt van tachtig miljoen inwoners ging ineens open. Meest in het oog sprongen de miljardenorders die grote vliegtuigbouwers niet lang na de Iran-deal wisten binnen te halen. Airbus kreeg een bestelling voor honderd vliegtuigen van Iran Air. Geschatte waarde: 19 miljard dollar. Ook het Amerikaanse Boeing kreeg een order van Iran Air, voor tachtig vliegtuigen. Iran Aseman Airlines bestelde dertig Boeings.

    Ook grote olie- en gasbedrijven zagen kansen. Het Franse Total sloot een deal met het Iraanse staatsoliebedrijf om een gasveld te ontwikkelen. Het „grootste gasveld ter wereld” zelfs, zo meldde Total. Persbureau Bloomberg waardeerde de deal op 5 miljard dollar. Het Brits-Nederlandse Shell kondigde in 2016 ook aan drie olie- en gasvelden te willen ontwikkelen in Iran.

    Nederlandse bedrijven zijn sinds de opschorting van sancties ook voorzichtig naar Iran gegaan

    Het zijn vooral Europese bedrijven die gebruik hebben gemaakt van de nieuwe zakelijke mogelijkheden in Iran. De Europese handel met het land steeg van zo’n 7,5 miljard euro in 2015 naar ruim 20 miljard vorig jaar, zo becijferde de Britse zakenkrant Financial Times. Amerikaanse sancties tegen Iran kunnen echter ook Europese bedrijven raken. De precieze gevolgen zijn nog onduidelijk, maar als Europese bedrijven ook in de VS actief zijn of zakendoen in dollars kan dat hun mogelijkheden in Iran fors inperken.

    Nederlandse bedrijven zijn sinds de opschorting van sancties ook voorzichtig naar Iran gegaan. Het gaat met name om firma’s actief in de tuinbouw, de olie- en gasindustrie en de watersector, zegt Angélique Heijl van de VNO-NCW. Recent was nog een grote tuinbouwdelegatie in Iran. Heijl: „Hoe Nederlandse bedrijven tomaten kunnen kweken met heel weinig water, dat vinden ze daar bijvoorbeeld geweldig interessant.” Cijfers heeft de werkgeversclub niet paraat, maar de handel met Iran groeide in elk geval niet zo hard als voor mogelijk werd gehouden. Bedrijven vonden moeilijk financiering voor projecten in Iran, merkte VNO-NCW.

    Banken waren terughoudend vanwege Amerikaanse sancties die ondanks de nucleaire deal uit 2015 nog wel overeind waren gebleven. Nu wordt het waarschijnlijk nog lastiger voor Nederlandse firma’s en nog minder aantrekkelijk.

  8. Hoe reageert Den Haag?

    Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) liet dinsdagavond weten dat het besluit van Trump „slecht nieuws voor de Europese en Nederlandse veiligheid” is. Hij wil snel met de VS en binnen Europa praten „om een nieuw pad uit te stippelen en aan een oplossing te werken”. Vanuit de Tweede Kamer is met grote bezorgdheid gereageerd op het besluit van de VS het akkoord met Iran op te zeggen. VVD-Kamerlid Bente Becker zegt dat het huidige akkoord „tekortkomingen” heeft, maar doorpraten over een betere deal was volgens haar beter geweest. „Nu kan er een situatie ontstaan waarin Iran doorgaat met het nucleaire programma zonder enig toezicht.”

    Sjoerd Sjoerdsma (D66) vindt dat het besluit de kans op conflicten in de regio vergroot en „niets doet” om de nucleaire ambities van Iran in te dammen. SP-woordvoerder Sadet Karabulut vreest dat juist gewone Iraniërs economisch gezien het slachtoffer worden nu de VS weer sancties instellen. GroenLinks-Kamerlid Bram van Ojik zegt dat het akkoord met Iran „verbonden is aan de moderne, progressieve krachten in Iran zelf” en denkt dat het besluit van Trump „de conservatieve krachten in de kaart speelt”. Vrijwel alle partijen roepen het kabinet op zich nu in Europa in te zetten om het akkoord zoveel als mogelijk in stand te houden. De eerste signalen dat Iran zelf door wil gaan met de deal noemt Sjoerdsma (D66) „bemoedigend”.

  9. Wat behelst de Iran-deal?

    Het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) moet garanderen dat Irans nucleaire programma uitsluitend civiele doelen dient. De afspraken moeten bijdragen aan vrede en veiligheid in de regio. Iran belooft in het voorwoord dat het nooit kernwapens zal ontwikkelen of aanschaffen. Het actieplan regelt ook hoe snel Irans civiele nucleaire programma zich mag ontwikkelen. In ruil voor restricties op nucleaire activiteiten worden nationale en VN-sancties, voor zover ze betrekking hebben op het nucleaire programma van Iran, in de loop van een aantal jaren opgeheven.

  10. Waarom kwam de deal er eigenlijk?

    Iran hield jarenlang vol dat zijn nucleair onderzoek uitsluitend civiele doelen diende, maar aan het begin van deze eeuw ontstonden daar grote twijfels over. Er werden geheime installaties ontdekt en er kwam internationaal overleg opgang. Later is vastgesteld dat Iran in 2003 de nucleaire infrastructuur had om een kernbom te ontwikkelen. In 2005 bekoelden de betrekkingen tussen Iran en de VS toen de hardliner Mahmoud Ahmadinejad president werd. In de jaren daarna nam de VN-Veiligheidsraad zes resoluties aan en bestrafte Irans nucleaire activiteiten met sancties. In 2009 werd wéér een geheime installatie ontdekt. Obama dreigde met luchtaanvallen, Israël zelfs met een kernwapen. In 2013 begonnen de VS geheime onderhandelingen en na de verkiezing van de pragmatischere Hassan Rouhani tot president kwamen officiële onderhandelingen op gang die in de zomer van 2015 tot een akkoord leidden.

  11. President Ahmadinejad in de ondergrondse installatie in Natanz (2007)
    EPA

  12. Met wie heeft Iran afspraken?

    Iran heeft op 14 juli 2015 een akkoord gesloten met de P5+1: VS, VK, Frankrijk, Rusland, China plus Duitsland, dat als belangrijke handelspartner van Iran aansloot bij de vijf VN-vetomachten. In Europa en in de officiële stukken wordt de formule E3/EU +3 gebruikt, om de rol van ‘Brussel’ te onderstrepen. Later heeft de VN-Veiligheidsraad de afspraken onderschreven. Iran heeft dus eigenlijk een afspraak met de wereldgemeenschap. De Veiligheidsraad houdt de zaak ook in de gaten; Nederland is dit jaar voorzitter van het ‘Iran-comité’.

  13. Waar moet Iran zich aan houden?

    Voor kernwapens is splijtstof nodig. Dat kan plutonium zijn, dat niet in de natuur voorkomt en dus geproduceerd moet worden. Ook kan het uranium zijn, dat eerst verrijkt moet worden. Een geschikte methode om proliferatie van kernwapens tegen te gaan is dus door de productie van splijtstof aan banden te leggen. Het JCPOA legt fikse restricties op aan het Iraanse nucleaire programma, maar laat een deel van de capaciteit ongemoeid.

    Volgens experts werden de mogelijkheden om plutonium te produceren vrijwel geblokkeerd. De restricties voor uranium zijn minder streng, maar niet alomvattend.

    Iran moest weliswaar 98 procent van zijn voorraad verrijkt uranium van de hand doen en tweederde van de centrifuges stilleggen, maar kan na verloop van tijd die capaciteit weer uitbreiden en moderniseren. Er zijn ook restricties op de kwaliteit van het verrijkingsproces. Sommige afspraken gelden acht jaar, andere vijftien jaar.

  14. Wat krijgt Iran ervoor terug?

    In ruil voor de restricties zullen de VS, Europa en de VN sancties deels opheffen die Iran waren opgelegd als straf voor nucleaire activiteiten. Dat is voor de Iraanse economie van groot belang. Ongeveer honderd miljard dollar aan Iraanse tegoeden op buitenlandse banken was bevroren. Dat geld komt weer beschikbaar.

    Na acht jaar zal de EU sancties opheffen die gericht zijn tegen Iraanse bedrijven en instellingen. De VS zullen hun zogeheten secundaire sancties, dat wil zeggen sancties tegen andere landen die zaken doen met Iran, opschorten. De primaire Amerikaanse sancties, sancties op Amerikaanse bedrijven die zakendoen met Iran, vallen buiten het JCPOA.

  15. Lees ook deze column van Carolien Roelants: Of Trump tekent of niet, Iran heeft niets aan nucleaire deal
  16. Wie controleert of Iran zich aan de deal houdt?

    Het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) is belast met het toezicht op de afspraken. Het IAEA is een VN-organisatie die rapporteert aan de Veiligheidsraad. IAEA-inspecteurs hebben toegang tot Iraanse installaties en tot documentatie. In de twee ondergrondse fabrieken in Natanz en Fordow houdt het agentschap toezicht met camera’s.

    Iran moest visa verstrekken voor 130 tot 150 IAEA-inspecteurs. De inspecties moeten vooraf aangekondigd worden, maar vinden dan wel vrij snel plaats. Tot begin dit jaar waren er ruim zestig inspecties verricht. De deal loopt tien jaar, sommige inspecties kunnen 25 jaar aanhouden.

  17. Directeur-generaal Yukiya Amano van het IAEA (links) en de Iraanse vicepresident Ali Akhbar Salehi ondertekenen op 15 juli 2015 de nucleaire overeenkomst
    EPA

  18. Houdt Iran zich aan de afspraken?

    Het agentschap heeft tien keer formeel vastgesteld dat Iran zijn verplichtingen nakomt. De laatste keer in februari van dit jaar.

  19. Wat gebeurt er bij meningsverschillen?

    Disputen moeten in principe opgelost worden in de Joint Commission, waarin alle ondertekenaars zitting hebben. In de praktijk wordt er op meerdere plekken en in het openbaar onderhandeld en gestreden over de deal.

  20. Heeft Iran over zijn atoomprogramma gelogen, zoals Israël zegt?

    Premier Netanyahu presenteerde begin deze maand tienduizenden documenten die zijn geheime dienst heeft buitgemaakt in Teheran. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo, heeft verklaard dat de documenten authentiek zijn.

    Of de documenten ook bewijzen dat Iran heeft gelogen over zijn nucleaire activiteiten is volgens Pompeo „een kwestie voor advocaten”. Voorstanders van de deal hechten weinig waarde aan de onthullingen, tegenstanders zien er een dealbreaker in.

  21. Wat betekent dit voor Israël?

    De boodschap die de Amerikaanse president Donald Trump dinsdagavond gaf, verkondigde de Israëlische premier Benjamin Netanyahu al sinds maart 2015, nog vóór de deal gesloten werd: de nucleaire deal met Iran is waardeloos. Toch ging de vlag niet uit in Israël.

    Direct na Trumps bekendmaking prees Netanyahu diens „standvastigheid”. Sinds hij in Trump een medestander had gevonden, hielp Netanyahu hem graag een handje om de deal op te blazen, met als climax de in Trumps speech genoemde powerpointpresentatie van vorige week, waarin de Israëlische premier geheime Iraanse documenten onthulde.

    De Israëlische premier Benjamin Netanyahu tijdens zijn presentatie in Tel Aviv over het Iraanse atoomprogramma. Foto Amir Cohen/Reuters

    Trump zou zelfs een Israëlisch spionagebedrijf hebben ingeschakeld om Amerikaanse initiatiefnemers van de deal in diskrediet te brengen.

    Hoewel Netanyahu breed wordt gesteund in zijn afkeer van de deal, waarschuwden Israëlische veiligheidsexperts en militairen echter dat het opzeggen van het akkoord de veiligheidssituatie juist verslechtert, zeker op de korte termijn.

    Het grootste gevaar komt voor Israël momenteel namelijk niet van Irans eventueel nog te ontwikkelen nucleaire wapens, maar van de conventionele wapens waarover het land al ruimschoots beschikt.

    Israël wil niet dat Iran zijn militaire capaciteit uitbreidt in Libanon en Syrië. Om het vestigen van Iraanse bases in Syrië af te remmen, bombardeert Israël regelmatig doelen van Iran en zijn bondgenoten. De Syrische staatstelevisie maakte dinsdagavond melding van een Israëlische luchtaanval op posities van het Syrische regeringsleger ten zuiden van de hoofdstad Damascus. Daar werden explosies gehoord. Volgens onbevestigde berichten zouden er doden zijn gevallen.

    In februari kwam het tot een directe confrontatie tussen de twee aartsvijanden, toen Iran een volgens Israël gewapende drone het Israëlische luchtruim in stuurde en Israël daarop bombardementen in Syrië uitvoerde waarbij diverse Iraniërs zouden zijn gedood.

    Ondanks zijn opgetogen woorden lijkt ook Netanyahu te beseffen dat Trump met zijn actie olie op het vuur gooit

    Na een relatief rustige maand kwamen in april weer Iraniërs om bij vermoedelijk Israëlische aanvallen. Iran zwoer wraak.

    Sindsdien wacht Israël op de tegenaanval. Dat die tot nu toe is uitgebleven, heeft er alles mee te maken dat het in Irans belang was de wereldmachten geen excuus te verschaffen om de overeenkomst te verbreken. Zo’n aanval had het de voorstanders lastig gemaakt te blijven claimen dat Iran terughoudend handelde. Nu de overeenkomst kapot is, valt die motivatie weg.

    Bovendien betekent een mogelijke hervatting van het Iraanse nucleaire programma dat Israël niet alle aandacht meer kan richten op die directe dreiging vanuit de buurlanden. Tot slot wordt Rusland nu gedwongen partij te kiezen tussen Iran en de westerse partners in de deal. Rusland gaf van tevoren al aan de samenwerking met Iran te zullen verstevigen, desnoods alleen.

    Ondanks zijn opgetogen woorden lijkt ook Netanyahu te beseffen dat Trump met zijn actie olie op het vuur gooit. Hij gaat deze woensdag eerst maar naar Moskou om te praten met president Vladimir Poetin.

    Dinsdagavond nam het Israëlische leger al meteen „ongebruikelijke bewegingen” van Iraanse vliegtuigen in Syrië waar. Uit voorzorg werden de schuilkelders in het noorden van Israël geopend.

  22. Lees ook: Wat klopt er van het ‘bewijs’ van Netanyahu?
  23. Wat heeft Trump tegen de deal?

    De deal was van meet af aan een splijtzwam in de Amerikaanse politiek. De Republikeinen hebben nooit geloofd dat Iran – nog niet zo lang geleden onderdeel van de ‘As van het Kwaad’ – met internationale afspraken in toom te houden is. Zij grijpen daarom elke gelegenheid aan twijfel te zaaien over de betrouwbaarheid van Iran en vermeende overtredingen van de deal.

    Trump leverde tijdens de campagne al forse kritiek. Het is volgens hem de slechtste deal die de VS ooit hebben gesloten. De Democraten, president Obama en oud-minister van Buitenlandse Zaken Kerry, hebben zich laten ringeloren, vindt Trump.

    Hij stelt dat Iran zich niet aan de afspraken houdt. Hij vindt de looptijd van de deal te kort. Hij vindt dat belangrijke dreigingen die van Iran uitgaan niet verholpen worden, zoals de bouw van raketten. De VS maken zich ook zorgen over de toename van Iraanse activiteiten in Jemen en Syrië, en het toenemende gevaar voor Israël.

  24. Wat hebben de Iraanse raketten ermee van doen?

    De tegenstanders van de deal zijn bang dat Iran een intercontinentale raket ontwikkelt die ooit een kernlading naar de VS kan dragen. Op dit moment heeft Iran niet zo’n ICBM en zegt er ook geen te ontwikkelen. Wel heeft Iran raketten met kortere reikwijdte. De regering-Trump is op korte termijn vooral bezorgd over Iraanse raketten in Syrië en Jemen. Een van de nieuwe afspraken met Iran moet daarom gaan over raketten.

  25. Wat gebeurt er nu Trump de VS uit de deal terugtrekt?

    Er zijn meerdere scenario’s mogelijk. Een Amerikaans vertrek kán de deal in één klap beëindigen. Ook kan de deal langzaam ontrafelen. Als de VS weer sancties opleggen is dat, aldus het JCPOA, voor Iran in principe aanleiding zich geheel of gedeeltelijk uit de deal terug te trekken. Europa zal er dan alles aan doen om de deal overeind te houden, eventueel de handel met Iran aan te halen en in elk geval proberen met Iran in gesprek te blijven.

  26. Wat kan Iran militair doen nu Trump de deal heeft opgeblazen?

    Iran zou politiek en/of militair kunnen proberen de VS te raken. Dat kan op verschillende manieren, in verschillende landen. Persbureau Reuters zette de opties op een rijtje. Iran steunt shi’itische fracties in Irak. Het zou die groepen kunnen aanmoedigen verbaal of militair actie te ondernemen tegen de Amerikaanse troepen in Irak.

    Iran en zijn bondgenoten hebben zich in 2012 gemengd in het Syrische conflict. Het kan shi’itische milities aanzetten tot aanslagen tegen Israël of tegen Amerikaanse troepen die in Syrië vechten tegen IS. Iran heeft het weliswaar nooit toegegeven, maar de VS en Saoedi-Arabië gaan ervan uit dat Iran de shi’itische Houthi-rebellen in Jemen steunt. Het zou die steun kunnen opvoeren.

  27. Vorig jaar september werd in Teheran de Ghadr getoond, een raket voor de middellange afstand.
    Foto Vahid Salemi/AP

  28. Wat kan Iran nog meer doen?

    Het JCPOA regelt dat Iran geen nucleair wapen mag ontwikkelen. Het bezit van kernwapens is verboden onder het Non-proliferatieverdrag. Iran zou dat verdrag kunnen opzeggen. Een minder vergaande optie zou zijn om veel verder te gaan met de verrijking van uranium dan onder het JCPOA is toegestaan.

  29. Wat vindt China?

    Volgens China blijft het akoord „van groot belang” en bevordert het stabiliteit in de regio. China’s gezant voor het Midden-Oosten Gong Xiaosheng zei in Iran tegen journalisten: „Een akkoord is beter dan geen akkoord. Diplomatie is beter dan confrontatie.”

    • Teri van der Heijden
    • Jannie Schipper
    • Stéphane Alonso
    • Michel Kerres
    • Wilmer Heck
    • Tijn Sadée