De maffia wil hem dood, maar hij blijft smerige deals onthullen

Lokale journalistiek Paolo Borrometi beschrijft onverbloemd wat er gebeurt in zijn geboortestreek, Zuid-Sicilië. Lokaal nieuws dat precies laat zien hoe de maffia mensen corrumpeert.

De markt in Palermo, Sicilië. Foto Hollandse Hoogte

Vijf jaar geleden kwam de eerste waarschuwing. Iemand had met een scherp voorwerp ‘Wees voorzichtig’ gekrast op de zijdeuren van de auto van Paolo Borrometi. En vorige maand, een escalerende reeks aanvallen en dreigementen later, maakte de Siciliaanse politie bekend dat deze journalist aan de dood is ontsnapt. Met de arrestatie van vier mannen is een plan verijdeld om hem te vermoorden. Het moet „vuurwerk” worden, had een malafide ondernemer in een afgeluisterd telefoongesprek tegen een lokale maffiabaas gezegd. En ook: „Hij heeft nog maar kort.’’

„Misschien kun je begrijpen dat ik slecht slaap’’, vertelt Borrometi aan de telefoon. „Natuurlijk ben ik bang, ik verberg dat niet. Hoe kan je niet bang zijn als er zulke woorden vallen? Maar ik moet die angst overwinnen. Ik blijf mijn plicht doen als journalist.’’

Paolo Borrometi is geen grande firma, geen ‘grote handtekening’ onder artikelen voor een van de gerenommeerde landelijke bladen. Hij is wel een van de helden van het lokale nieuws in Italië. Journalisten die beschrijven hoe in een stadje maffiose figuren zich laten kiezen in de gemeenteraad. Hoe de dochter van een gevangen maffiabaas de lakens blijft uitdelen namens haar vader. Hoe maffiosi in het geheim mede-eigenaar zijn een bedrijf. Hoe corrupte ondernemers onder één hoedje spelen met maffiabazen om bij de gemeente opdrachten binnen te halen.

Het is nieuws dat vaak de landelijke dagbladen niet eens haalt. Maar voor lokale machthebbers zijn dit soort feitelijke, precieze onderzoeken veel bedreigender dan het zoveelste essay over hoe de maffia zijn tentakels uitspreidt naar de bovengrondse economie.

‘Je bent dood’

‘Lokaal’ in het geval van Borrometi is de omgeving van Ragusa, een belangrijk landbouwgebied in het zuiden van Sicilië. Het is zijn geboortegrond. Staccato en droog vertelt Borrometi hoe daar is gereageerd op de berichten die hij schreef voor het nationale persbureau AGI en op zijn onderzoeken voor de door hem opgerichte website laspia.it. Een half jaar na het gekras op zijn auto werd hij in elkaar geslagen door twee gemaskerde mannen, waarbij zijn schouder werd gebroken – dat is nooit meer goedgekomen. Vier maanden later werd er ‘Borrometi je bent dood’ gekalkt op een muur voor het huis van zijn ouders, waar hij toen nog woonde. Een paar dagen daarna werd de deur in brand gestoken.

Hoeveel brieven met kogels hij heeft gekregen, weet hij niet eens meer. „Talloze.’’ Maar na de brandstichting heeft hij besloten weg te gaan uit Sicilië en vanuit Rome te gaan werken. „Ik wilde dat de mensen die me na staan, minder gevaar lopen.’’ Zelf kreeg hij, ook nog op honderden kilometers van Ragusa, een permanente escorte van vijf politie-agenten.

„Ik ben al vijf jaar niet meer op het strand geweest. Naar concerten kan ik niet gaan.’’

Want Borremeti bleef, via Skype, telefoontjes en ontmoetingen buiten Sicilië, contact houden met zijn bronnen en onthullingen publiceren. Ook de dreigementen bleven. Een maffiabaas uit Vittoria dreigde in 2016 op zijn Facebookpagina, nadat Borrometi had geschreven over de invloed van de maffia op de groente- en fruitmarkt daar, de grootste van Zuid-Italië: „Ik haal je hoofd eraf, zelfs binnen het politiebureau van Vittoria. Van nu af aan zal ik je grootste nachtmerrie zijn.’’ Een andere maffiabaas, een jaar later, ook op Facebook: „Jouw hart komt in de braadpan. En dan zal ik het opeten, begrijp je dat, bedplasser?’’

Door al die dreigementen kan Borrometi niet meer gewoon over straat. „Ik wil niet dramatisch doen, maar soms denk ik wel eens dat het onmogelijk is zo te leven. Heel mijn normale leven is vernietigd. Ik ben al vijf jaar niet meer op het strand geweest. Naar concerten kan ik niet gaan. Als ik ’s avonds thuis kom, doe ik de deur achter me dicht en dan ben ik alleen met mezelf.’’ Een vriendin - hij is 35 jaar? „Die heb ik niet. Ik heb ook nauwelijks mogelijkheden om iemand te ontmoeten. Ik kan niet gewoon als andere mensen uit eten gaan.’’

De maffia verandert ingrijpend: minder geweld, meer schimmige deals aan de vergadertafel. Er is nu een grote grijze zone. Lees daarover: ‘Nieuwe maffia is gevaarlijker, omdat die moeilijker te herkennen is’

Gewoon je werk doen

Soms krijgt hij het etiket van anti-maffiajournalist opgeplakt, maar Borrometi weigert dat. „Je bent toch geen anti-corruptiejournalist als je over corruptie schrijft? Of een anti-milieuvervuilingsjournalist? Die term ‘anti-maffia’ wordt een beetje te veel gebruikt. Iedereen moet gewoon zijn werk doen: priesters, rechters, ondernemers, journalisten. Zonder dat etiket. Als journalist wil ik op de eerste plaats studeren, analyseren, rapporteren. Ja, en dan word je als vanzelf ook anti-maffia.’’

Niet iedere journalist in Italië vult dat in op de manier die hij doet. Vittorio Da Trapani, secretaris van de journalistenbond binnen de staatsomroep Rai, zei vorige maand dat veel journalisten de andere kant op kijken, of erger. Borrometi wil niemand iets verwijten. „Iedereen is journalist op zijn eigen manier. Maar ik vind dat de pers een waakhond moet zijn. In Italië is de pers veel te lang een gezelschapshond geweest, veel mensen gingen niets onderzoeken, stelden geen vragen. In mijn gebied ben ik nu de enige die vertelt wat er echt gebeurt, de enige die echt onderzoek doet. Ik heb daar niet veel collega’s overgehouden.’’

Hoeveel journalisten er in Italië extra beveiliging hebben, weet Borrometi niet. Er zijn geen officiële cijfers. La Repubblica sprak dit voorjaar van twintig mensen. Zoals Federica Angeli, die volgde hoe de maffia voet aan de grond kreeg in de Romeinse badplaats Ostia. Of Giovanni Tizian, wiens vader is vermoord door de ’ndrangheta, de Calabrese versie van de maffia, en die de groeiende macht van de ’ndrangheta in de Noord-Italiaanse stad Modena beschreef.

Heldenmoed

De beroemdste in deze groep is ongetwijfeld Roberto Saviano, auteur van de boeken Gomorrah en ZeroZeroZero. In zijn column in het weekblad l’Espresso wees hij vorige maand nog eens op de heldenmoed van sommige lokale journalisten. Ze staan er vaak alleen voor, in kleine gemeenschappen waar iedereen elkaar kent. Het zijn die lokale kronieken, die verhalen over hoe criminele organisaties zo verwerven raken met andere activiteiten dat ze niet makkelijk meer te onderscheiden zijn van de legale bedrijven, die laten zien wat er gebeurt in Italië, schreef Saviano.

Het plan Borrometi te vermoorden werd ontdekt in een afgeluisterd telefoongesprek tussen ondernemer Giuseppe Vizzini en de lokale maffiabaas Salvatore Giuliano. Borrometi had onthuld dat zoons van de twee in het stadje Pachino samenwerkten in een landbouwbedrijfje voor de bekende naar het stadje vernoemde kleine tomaatjes. Dat bedrijfje werd hierna uit het consortium voor pachino-tomaatjes gezet – vijf dagen later stond de boerderij van de president van het consortium in brand.

„De maffia is veel gevaarlijker dan terrorisme en is de economie aan het corrumperen.’’

Borrometi struikelt bijna over zijn woorden als hij uitlegt dat dit voorbeeld van de pachino-tomaatjes laat zien dat de maffia geen louter Italiaanse probleem meer is. „Die kleine zoetige tomaatjes, gekweekt in de provincie Ragusa, komen overal in de wereld op tafel. Het is een prachtig produkt, erg lekker. Maar mensen in Nederland moeten zich realiseren dat ze in een aantal gevallen worden gemaakt door een bedrijf met een maffiose achtergrond.”

Hier zit een veel groter probleem achter, zegt hij gepassioneerd. De meeste Europeanen zijn volgens hem blind voor de rol die de maffia in hun land speelt. De moord op de journalist Jan Kuciak en zijn vriendin in Slowakije is een voorbeeld van die internationale vertakkingen, zegt Borrometi. „Cosa Nostra en de ’ndrangheta hebben veel geïnvesteerd in Nederland, Duitsland en België. Jullie herkennen het niet, want in Europa schiet de maffia niet. Maar de maffia is veel gevaarlijker dan terrorisme en is de economie aan het corrumperen. De maffia is alleen te verslaan als we ons van het gevaar bewust zijn en blijven onderzoeken wat er gebeurt. Dat zie ik als mijn plicht. Ondanks alle gevaren, ondanks de soms dramatische eenzaamheid, blijf ik dat doen.”

Lees ook het interview met Roberto Saviano, de beroemdste journalist die wordt beveiligd in Italië.
    • Marc Leijendekker