Wie de balans verstoort, moet dokken

Stroomtekort De elektriciteitsstoring in Amsterdam was zondag nog maar net voorbij of Tennet sloeg alarm. De netbeheerder zag maandag een stroomtekort dat in Nederland niet kon worden opgelost.

Vermoedelijk zorgde een spanningsdip – een vermindering van stroom gedurende enkele tienden van een seconde – zondag voor grote problemen op Schiphol. Een dag later kreeg stroombeheerder Tennet te maken met een stroomtekort dat met buitenlandse aanvoer moest worden opgelost. Foto Koen van Weel/ANP

De zon laat zich tegen de verwachting in niet zien en de wind steekt later op dan verwacht. Die weerssituatie kan wel eens de oorzaak zijn geweest van het stroomtekort dat zich afgelopen maandag onverwachts voordeed. Toen alle reserves in Nederland waren uitgeput, werd er internationaal alarm geslagen. Een haast unieke situatie voor Tennet. „Wij weten als beheerder van het hoogspanningsnet feitelijk niet hoe dit kwam, maar we zagen wel het resultaat”, zegt Maarten Abbenhuis, terugblikkend op een hectische week.

Als verantwoordelijke man voor de bedrijfsvoering bij Tennet ziet hij de complexiteit van het netbeheer toenemen. Nu nemen wind en zon als stroomopwekker nog een bescheiden positie in, maar dat gaat veranderen. In 2030 moet de Nederlandse stroom voor zo’n 70 procent duurzaam opgewekt worden. Krijgen we dan geregeld situaties zoals afgelopen maandag?

„Het is natuurlijk heel mooi dat de duurzame bijdrage jaar op jaar groeit, maar dat maakt het balanceringsspelletje wel moeilijker”, zegt Abbenhuis. „Het opwekken van stroom wordt steeds meer gedreven door het weer en minder gedreven door de vraag, zoals dat vroeger gebeurde.”

Alles op het Arnhemse hoofdkantoor draait om balans. Her en der staan frequentiemeters die bij voorkeur een rustgevende 50,0 Hertz aangeven. Op het hoogspanningsnet van Tennet moeten vraag en aanbod voortdurend in balans zijn om grote problemen, tot uitval toe, te voorkomen. En de balans moet allereerst van de circa vijftig producenten komen die toegang hebben tot de Nederlandse stroomsnelweg. Elke dag laten zij in de avond aan Tennet weten hoeveel stroom zij de volgende dag produceren en ook weer afnemen. Dat zijn bekende namen als Nuon en Essent, maar ook raffinagebedrijven als Shell die hun eigen stroom opwekken. En dan zijn er ook nog tientallen bedrijven die ‘intraday’ handelen. „Wij zorgen op basis van al die gegevens vervolgens voor de capaciteit op ons netwerk. Het is een heel conventioneel spel van aanbod volgt de vraag.”

In de dagelijkse praktijk zijn er natuurlijk duizend redenen die voor veranderingen kunnen zorgen. Niet alleen door verrassingen in het weer, maar ook door een gas- of kolencentrale met een storing, of door onverwacht hoge vraag als gevolg van een verkeerde inschatting. Dan heeft Tennet normaal gesproken voldoende reserves geregeld bij de producenten om in die extra vraag te voorzien. „Elke producent heeft de verplichting om mee te helpen met de balans.”

Die reserves worden automatisch aangeboord als er korter of langer een probleem is. „Het maakt ook niet uit of een gascentrale dan harder gaat werken of dat het komt van vijftig batterijen of bij wijze van spreken van een miljoen Tesla’s – die kant gaan we natuurlijk wel op. Het systeem moet dat geen probleem vinden.”

Veel geld verdienen

Mochten de automatische reserves uitgeput raken, dan wordt de telefoon gepakt. Of een van de producenten even wil bijspringen. En dat doet die graag, want de beloning is hoog. „In dringende situaties loopt de stroomprijs flink op. En dan zijn er altijd wel leveranciers die denken, wacht even, en die gaan ons dan helpen.”

Volgens Abbenhuis kan een bedrijf ook, al dan niet via een handelaar, besluiten zijn aanvankelijke plannen even uit te stellen. „Bijvoorbeeld een papierfabriek of een bedrijf met heel veel kassen. Als die even een kwartier niets doen, kun je veel geld verdienen. Maandag werd er 300 euro per megawattuur betaald, bijna tienmaal de normale prijs. En die meerprijs wordt opgebracht door de producenten die extra vragen. Wie in onbalans staat, krijgt een serieuze rekening.” Jaarlijks verrekent Tennet zo’n 400 miljoen euro aan prijsprikkels: beloningen voor de bijspringende producenten, meerprijzen voor de veroorzakers van het probleem.

Bij tekort aan stroom kan het lucratief zijn om een bedrijf even stil te leggen

Normaal is deze financiële prikkel voldoende, maar op de grijze en aanvankelijk windstille maandag van afgelopen week kon Nederland het even niet alleen oplossen. En dus ging er internationaal een alert uit. „We houden elkaar in Europa goed in de gaten en in zo’n geval springen landen bij. Wij hebben gedurende een paar uur stroom uit Duitsland en België gekregen.” Die stroom kostte uiteindelijk wel zo’n 450 euro per megawattuur.

Zo’n crisissituatie komt weinig voor. De laatste keer was twee jaar geleden, toen Tennet door ijsafzetting op de hoogspanningskabel in het noorden van het land last had van ‘lijndansen’. Toen, in 2016, was het alweer acht jaar geleden dat er alarm werd geslagen. „Het is allemaal perfect opgelost, maar we doen wel onderzoek waarom het maandag zo ver is gekomen. Het tekort was zodanig dat het echt niet door één producent kwam. We maken over elke dag onze sommetjes, dat gebeurt zorgvuldig omdat het om veel geld gaat, dus de precieze uitkomst weten we pas over een week of twee.”

Zo’n alert mag zeldzaam zijn, de timing was voor Tennet uiterst pijnlijk. Nauwelijks een etmaal eerder waren twee hoogspanningsverbindingen in Amsterdam Zuid-Oost uitgevallen. Niet alleen kwamen daardoor duizenden huizen in het donker te zitten, maar vermoedelijk zorgde ook een spanningsdip – een vermindering van stroom gedurende enkele tienden van een seconde – voor grote problemen op Schiphol. Zo’n zestig vluchten werden geannuleerd, de luchthaven ging zelfs een uur op slot. „We zijn hier met bijna 4.000 mensen bezig om te voorkomen dat dit soort zaken gebeuren. Natuurlijk vinden we dat heel vervelend.” Schiphol en Tennet doen beide onderzoek naar de gebeurtenissen.

Uitdagender

Met een betrouwbaarheid van 99,995 procent scoort Nederland hoog met zijn stroomnetwerk. Maar de vraag is of deze – volgens Abbenhuis – „grootste machine van Nederland” ook met de opkomst van zonne- en vooral windenergie zo betrouwbaar blijft. Want duurzaam groeit snel. Afgelopen dinsdag was de productie van duurzame energie in Duitsland bijvoorbeeld groot genoeg om volledig aan de stroombehoefte te voldoen.

Het wordt in elk geval uitdagender. Voor Tennet, maar ook voor de producenten. „Naarmate hun duurzame aandeel stijgt, wordt het ook voor zo’n producent steeds belangrijker dat hun voorspellingen kloppen. Hoe beter je voorspelt, des te meer rendement haal jij uit je duurzame productie. Dat is precies wat we met onze prijsprikkels proberen te bereiken”.

Nu is het nog kostbaar voor producenten om stroom in batterijen op te slaan, maar volgens Abbenhuis gaat het wel die kant op. „Qua volume is dat inderdaad nog een probleem. Voordeel van batterijen is wel dat ze razendsnel kunnen bijspringen. Daar kan geen centrale tegenop.”

Ook Tennet zelf moet flink blijven investeren. Het staatsbedrijf, ook in Duitsland actief, denkt de komende tien jaar 28 miljard euro in zijn hoogspanningsnet te gaan steken.

„Een deel van de investeringen heeft met internationale verbindingen te maken. De Europese samenwerking zal nog verder toenemen. Dankzij verbindingen met Duitsland, België, Engeland en Noorwegen kunnen we nu al gemakkelijker klappen voor elkaar opvangen.” In Europees verband is afgesproken dat een uitval van 3.000 megawatt – het uitvallen van twee kerncentrales – gezamenlijk wordt opgevangen. Nederland draagt dan bijna 100 megawatt bij. Elke avond praten de ‘Europese Tennets’ elkaar bij.

Maar internationale samenwerking is niet de enige oplossing. Ook in andere landen wordt de rol van stroom alleen maar groter, nu het terugdringen van broeikasgassen internationaal steeds hoger op de agenda komt te staan. Elektrificeren – bijvoorbeeld een warmtepomp in huis, in plaats van een cv-ketel – is daarvoor een van de oplossingen. Die groei in alle landen zorgt ervoor dat internationaal de flexibiliteit afneemt en bijspringen minder voor de hand liggend wordt.

Ook door de digitalisering van de maatschappij zal het belang van stroom alleen maar toenemen. In Duitsland hoopt Tennet te bewijzen dat juist die groeiende computerkracht ervoor zorgt dat verrassingen zoals afgelopen maandag voorkomen worden. Nieuwe Volkswagens worden sinds kort als proef uitgerust met sensoren die door moeten geven hoe het weer zich in Duitsland ontwikkelt. Vervolgens kan de netbeheerder de producenten informeren om zo snel mogelijk te anticiperen. „Zo zie je dat de digitalisering echt een bijdrage kan leveren.”

    • Erik van der Walle