Paul Christiaan Bos op de foto met een kuifhoen. De uilen wilden overdag niet op de foto.

Foto Reyer Boxem

We kunnen nog heel wat leren van de uil, vindt deze kunstenaar

Paul Christiaan Bos (61) is al jaren in de ban van de uilen die in zijn tuin huizen. De kunstenaar observeert ze, schrijft over ze en schildert ze. „Ze houden rekening met elkaars beperkingen, ik zou willen dat wij ook een beetje meer zo met elkaar omgingen.”

Als een uil je aankijkt, is het wel zo beleefd als je de uilengroet doet, zegt kunstschilder Paul Christiaan Bos (61). We staan bij de uilenburcht in zijn tuin. Bos doet zijn ogen dicht en buigt zijn hoofd naar zijn borst, zijn handen weggestopt in de diepe zakken van zijn jas. „Dit is hoe de uilen het zelf ook doen, alleen dan in een fractie van een seconde.” Zijn eigen uilengroet is „een slechte imitatie”, maar hij wil ermee aangeven dat hij de dieren en hun gebruiken respecteert en dat hij geen bedreiging voor ze is. „Zorg vooral dat je handen uit het zicht blijven, daar zijn uilen als de dood voor.”

Hij bestudeert de vogels al jaren. Bos, die naam maakte met romantische landschapsschilderijen en portretten in olieverf, zocht zeven jaar geleden een nieuw project, iets waar hij zich helemaal in kon onderdompelen. In deze verscheurde, lawaaiige wereld heeft hij als kunstenaar de taak om mensen te raken, zegt hij. Toen hij bij een kippenboer in de buurt zes gouduiltjes zag zitten, wist hij meteen: deze wezens zouden hem helpen een „bescheiden tegengeluid” te laten horen.

Hij kocht er een stel, Coppernickle en Feline, en werkte maandenlang met hulp van een bioloog aan een grote uilenburcht in zijn tuin waar de vogels zo „wild en natuurlijk” mogelijk konden leven. Het terrein van de burcht is tussen de 150 en 250 vierkante meter, met hoge bomen, nestkasten en veel ruimte om te jagen. De burcht is deels open, zodat de dieren altijd kunnen vertrekken als ze dat willen.

Bos bestudeert de uilen dagelijks minstens drie uur vanuit schuilhutten vlakbij de burcht. Dat leverde de laatste jaren twee boeken op waarin hij verslag doet van zijn observaties. Behalve schetsen, tekeningen en schilderijen staan er dagboekfragmentenin over alle gezinsperikelen, want de uilen kregen in de loop der jaren enkele jongen. „Ze leiden een totaal onbekend bestaan in een parallelle wereld naast die van ons met eigen gebruiken en omgangsvormen”, zegt Bos.

Uilen houden rekening met elkaars beperkingen, ik zou willen dat wij ook meer zo met elkaar omgingen

Paul Christiaan Bos

Het meest onder de indruk is hij van de compassie en liefde die de dieren voor elkaar bleken te hebben. „Neem die keer dat een van de uilen haar zus kwam troosten die op de grond lag te gillen na een aanval door een buizerd. De uil drukte haar hoofd op het lijfje van haar zus net zolang tot het snikken bedaard was.” Het verwonderde hem: „Je verwacht dat overleven vooropstaat en ze een zwakkere soortgenoot links laten liggen, maar niets was minder waar.” Zelfs biologen beschrijven dat sociale aspect alleen tussen de regels door, zegt Bos. „Dan lees je bijvoorbeeld dat uilenfamilies een leven lang bij elkaar blijven. Maar er is geen bioloog die zeven jaar lang dag in, dag uit deze uilensoort geobserveerd heeft.”

Zo is er uil Ariane die, vermoedt Bos, hersenschade opliep door een oorverdovend vuurwerk met Oudjaar. „Als ze in paniek raakt, valt ze soms gillend uit de lucht. Het lijkt op epilepsie zoals we dat bij mensen kennen. Ze leeft nog steeds, maar had het nooit gehaald als haar familieleden geen voedsel met haar hadden gedeeld. Die zorg is toch onvoorstelbaar?”

Uilenbeschaving

Op de vraag wat we van uilen kunnen leren, heeft Bos dan ook een duidelijk antwoord: beschaving. „Uilen houden rekening met elkaars beperkingen, soms zou ik willen dat wij ook een klein beetje meer zo met elkaar omgingen.” En dan is er ook nog de verfijndheid van hun onderlinge communicatie, zegt Bos. „Uilen hebben ongelooflijk veel verschillende geluiden, al communiceren ze vooral via hun lichaamshouding.” Aan de klauw van een uil kun je bijvoorbeeld goed zien of hij bang of ontspannen is. Een uil die zich op zijn gemak voelt, houdt zijn klauw breder gespreid.”

Gekrijs op de achtergrond onderbreekt het gesprek. „Shit, dat is Ariane”, zegt Bos verschrikt. Even zien we het witte gezichtje van de uil, die ons heel kort aanstaart en daarna met een schreeuw wegvliegt. Bos:„Ik wil zo graag dat Ariane gezond oud wordt, maar sinds Oudjaar valt ze soms spontaan uit de lucht.” Hij maakt een zacht sussend geluid richting de bomen, en gebaart dat we een andere plek gaan zoeken om het gesprek voort te zetten.

De Amerikaanse schrijfster Nell Zink is fan van vogels, die ook in haar boeken voorkomen. Lees ook het interview met haar: ‘Als je vogels leuk vindt ben je nooit alleen’

Iets verderop in de tuin ligt zijn „heiligdom”, het atelier waar hij dagelijks werkt, onder meer aan de tientallen portretten die hij van de uilen maakte. Toen hij veertig jaar geleden in Friesland kwam wonen, was hij nog een arme kunstenaar, vertelt hij. Tot onverwachts een bankier uit Vancouver belde die iemand zocht die portretschilderijen van zijn kinderen kon maken. Kon Bos dat zónder daarbij foto’s te gebruiken? De man was al jaren op zoek naar iemand die dát kon. Na een tip van kunstmagazine Tableau bezocht hij een tentoonstelling van Bos in Amsterdam. „Ongelooflijk, en zo vond hij mij”, zegt Bos. De bankier betaalde er ook nog eens een „geweldige prijs” voor, waarna de kunstenaar met een grote koffer vol materiaal op het vliegtuig naar Canada stapte om voorstudies te doen: tijd doorbrengen met de kinderen, „aan poseren heb ik een hekel, ik observeer liever als ze spelen”, véél schetsen. Ook maakte hij beeldjes van de hoofden. „Hoe een schedel in elkaar steekt, zie je driedimensionaal beter.”

Na een week keerde hij terug voor het echte werk: alles wat hij had verzameld samenvoegen tot twee portretten. Met deze doeken was Bos bijna een jaar bezig en voor de onthulling gaf de bankier een groot feest. „De gasten reageerden verrukt en daarna kon ik dankzij mond-tot-mond-reclame jarenlang de wereld over voor nieuwe portretten.”

Auto-ongeluk

Het vele reizen van toen staat haaks op het leven dat hij nu leidt, want de kunstenaar komt Friesland zelden meer uit. Zes jaar geleden kreeg hij een auto-ongeluk. „De man die me aanreed zei dat hij last had van tunnelvisie.” Bos werd met auto en al gelanceerd en belandde in de sloot. „Mijn arme oude Bertha”, mompelt hij over zijn oldtimer die total loss raakte. „Ik kwam bij in groengrijs licht tussen het riet.” Het ongeluk veranderde hem volledig. Zo is zijn concentratievermogen enorm verslechterd, zegt Bos. Kon hij voorheen urenlang aan een stuk door werken, nu moet hij na anderhalf rust nemen, anders valt zijn zicht uit.

Lees en luister hoe voor zonsopkomst het testosteron door tuin en bos kolkt! Dit fluitconcert wil je wel horen

Het continu bezig zijn met dingen overwinnen lijkt een rode draad in zijn leven. Zo lag Bos als kind vier jaar lang vastgebonden op bed, vanwege de ziekte van Perthes, een pijnlijke botaandoening. Puur Oliver Twist, zegt hij. „Mijn borstkas vastgebonden aan het ijzeren ledikant, zwachtels om mijn benen, gewichten eraan.” Godzijdank, zegt hij, stond zijn bed bij het raam en kon hij schetsen. Het zachte, grijze licht buiten herinnert hij zich nog steeds. Op een bepaalde manier was het verrijkend, vindt hij. „Je leert innerlijk leven en dromen, want dat is het enige wat je hebt.” Ook het schilderen is voor hem een reis waarin altijd iets te overmeesteren valt. „Als ik door de deur mijn atelier binnenga, dan tsják, gaat er een knop om. Alles wat ik aanpak is een uitdaging waarvan ik vooraf niet weet of ik het wel klaarspeel. Zelfs na al die jaren gaat niks op routine.”

Ik neem alles heel emotioneel waar

Paul Christiaan Bos

Om op te warmen staan we in zijn bescheiden atelier waar de zoete geur van olieverf hangt. „Ik moet het tuimelen van de wolken nog wat naar voren krijgen”, mijmert hij terwijl hij peinzend naar zijn laatste werk op de schildersezel staart. In de verhalen die hij erover vertelt en schrijft, hebben zijn uilen vaak menselijke trekjes. „Ha”, lacht Bos, „ik ben een kunstenaar, ik neem alles heel emotioneel waar.” Bovendien ziet hij soms ook emoties bij de uilen die alleen in menselijke termen te duiden zijn, zegt hij.

Een tijd geleden verloor uil Feline een jong door een val uit de boom. „Dat moment dat ze zag dat haar kind dood was, was verschrikkelijk om te zien. Ze klapte tegen de takken op, het duurde dagen! De pijn van dat verlies is goed te vergelijken met menselijke moederliefde”, zegt Bos die tranen in zijn ogen krijgt als hij eraan terugdenkt. Als kunstenaar wil hij anderen laten voelen wat hij zelf ondergaat. „De uilen geven me de kans daar iets van door te geven. Als mensen net als ik bevangen raken door die magie, is mijn missie geslaagd.”

    • Christel Don