Reputatieschade voor een onberispelijk instituut

Nobelprijs Literatuur De Zweedse Academie deed iets uitzonderlijks. Zij besloot dit jaar géén Nobelprijs toe te kennen.

Berichtgeving over seksueel wangedrag door Jean-Claude Arnault stortte Academie in een crisis. Foto AFP

Dit jaar wordt de Nobelprijs voor Literatuur niet uitgereikt. Dat maakte het Zweedse Nobelcomité, dat verantwoordelijk is voor de toekenning van alle Nobelprijzen, vrijdag bekend. In plaats daarvan zullen in 2019 zeer waarschijnlijk twee laureaten worden aangewezen.

Dat besluit is genomen door de Zweedse Academie, het instituut dat sinds 1901 als hoofdtaak heeft om jaarlijks de beste literator ter wereld aan te wijzen. De academie zag geen andere uitweg uit de beschamende soap, die zich nu al een half jaar rond het gerenommeerde instituut afspeelt.

Het uitzonderlijke besluit doet denken aan 1936 en 1949. Ook toen werd de prijs niet uitgereikt. Volgens de jury had dat te maken met het aanbod dat te wensen overliet. Maar in al zijn ondoorgrondelijkheid besloot de jury een jaar later een winnaar voor het jaar ervoor aan te wijzen. Eugene O’Neill (in 1937) en William Faulkner (1950) kregen alsnog de Nobelprijs voor het voorgaande jaar. In beide jaren waren er dus twee laureaten.

Dit keer is niet de literatuur de aanleiding, maar de jury zélf. Het afgelopen half jaar kwamen interne conflicten, vermoedens van het verzwijgen van wangedrag en angst voor reputatieschade aan het licht. Die werden aangezwengeld door beschuldigingen van seksueel wangedrag.

Normaal gesproken hult de achttienkoppige Zweedse Academie – voor het leven benoemd – zich in absoluut stilzwijgen. Tot eens per jaar, in oktober, de toegangsdeur van de jurykamer in Stockholm opengaat als een laureaat is aangewezen. Verder staat alles in het teken van ‘reinheid, kracht en verhevenheid’, zoals het sinds 1786 in de statuten staat. Door het internationale prestige van de Nobelprijs is dat allerminst een dode letter.

Seksueel wangedrag

De soap begon in november, toen in de Zweedse krant Dagens Nyheter achttien vrouwen Jean-Claude Arnault, de echtgenoot van een van de Academieleden, beschuldigden van seksueel wangedrag. Een #MeToo-schandaal: Arnault, fotograaf en artistiek leider van het Stockholmse culturele centrum Forum, zou zijn prominente positie in de culturele elite aangewend hebben om vrouwen over te halen tot seks.

Wat had dat met de Academie te maken? Veel, was de suggestie. Forum organiseerde evenementen namens de Academie, Arnault was bij officiële gelegenheden een graag geziene gast, het misbruik had naar verluidt plaatsgevonden in appartementen die eigendom waren van de Academie. Ook werd Arnault in verband gebracht met het lekken van de namen van Nobelprijswinnaars – hij zou daarover opgeschept hebben tegen de vrouwen. En die voorkennis kón alleen maar via zijn echtgenote komen, Academielid en dichteres Katarina Frostenson. Arnault ontkent alles.

Zweden was verontwaardigd en de permanent secretaris van de Academie vroeg om onderzoek door een juridische firma. Die bevestigde dit voorjaar dat er inderdaad ongewenste intimiteiten hadden plaatsgevonden – een rechter heeft zich hier nog niet over gebogen. Binnen de Academie zouden echter weinig mensen van het wangedrag hebben geweten. Het lekken van namen van Nobelprijswinnaars was wel bewezen én de band tussen Frostenson en Forum druiste in tegen interne regels over belangenverstrengeling.

De Academie zat in een spagaat tussen wat wenselijk is en wat reglementair kan

Deels werd de Academie dus vrijgepleit, maar alsnog stortte de conclusies de Academie in een crisis. Drie leden, vooraanstaande letterkundigen, maakten half april bekend te willen opstappen. Een interne stemming over de toekomst van Katarina Frostenson als academielid, was in haar voordeel uitgevallen en dat konden de drie niet verkroppen: zij eruit of wij eruit.

Feitelijk zat de Academie in een spagaat tussen wat wenselijk was en wat reglementair: naar de letter van de eigen wet kon een vertrek van Frostenson niet afgedwongen worden omdat leden voor het leven benoemd zijn. Zo is de stoel van Kerstin Ekman onbezet sinds 1989, toen zij opstapte omdat de Academie geen stelling wilde nemen tegen de fatwa die was uitgeroepen over Salman Rushdie. Ekman bleef lid, maar vergadert niet meer mee.

De onwrikbaarheid van de Academie – altijd juist zo eerbiedwaardig door zijn ogenschijnlijke onberispelijkheid – werd ditmaal haar achilleshiel, net als de cultuur van stilte en geslotenheid. Zelfs door ministers werd schande gesproken over de Academie, die zijn geloofwaardigheid te grabbel had gegooid. Er kwam kritiek op permanent secretaris Sara Danius, die de situatie zou hebben laten escaleren. Daarop vertrok zij eveneens. Ook Frostenson zag dat haar positie onhoudbaar was geworden.

Waarover andermaal, zelfs internationaal, discussie ontstond: moesten vrouwen nu het veld ruimen vanwege de #MeToo-affaire van hun echtgenoot? Niets deed de Academie meer goed en de modderstroom van berichten hield maar aan. Afgelopen weekend nog citeerde Svenska Dagbladet drie getuigen die beweerden dat Arnault tijdens een Academie-evenement ook de Zweedse kroonprinses Victoria betast zou hebben.

Onzuiverheid

„De reputatie van de Nobelprijs voor Literatuur heeft zwaar geleden onder de publiciteit rond de crisis”, zo stond vrijdag in een verklaring van de Academie. Het instituut ging door het stof om een einde te maken aan de nieuw verworven reputatie van onzuiverheid, zwakte en onwaardigheid. Eerst komen er „hervormingen” en „aanpassingen van de regels”, dan pas zal er weer een winnaar worden aangewezen.

Er moet bijvoorbeeld een mogelijkheid komen om bij leven de Academie te verlaten. Zo’n regel kan alleen de Zweedse koning, beschermheer van de Academie, wijzigen. Het hoofdkantoor van de Nobelprijs in Oslo stemde daarom in met de opschorting van de Nobelprijs. Een toekenning zou niet worden „opgevat als geloofwaardig”. Het Nobelcomité móést wel, want volgens de laatste wilsbeschikking van Alfred Nobel mag geen ander instituut dan de Zweedse Academie de Nobelprijs voor Literatuur toekennen.

Correctie (14 mei 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat het Nobelcomité Noors is, in plaats van Zweeds. Hierboven is dat aangepast. Alleen de Nobelprijs voor de Vrede wordt door een Noors instituut uitgereikt.

    • Thomas de Veen