Poetin is overal, maar niemand weet wie hij is

Vladimir Poetin | Profiel

Vladimir Poetin wordt maandag voor de vierde keer geïnaugureerd als president. Al achttien jaar bouwt hij aan zijn imago van een sterke leider. Zijn persoonlijk leven houdt hij buiten beeld. Wie is deze president?

Alexander Zemlianichenko/Reuters

Dit voorjaar, tijdens de nationale Paasdienst in de Verlosserskathedraal in Moskou, zoomden de camera’s in op een onbekend jongetje in de VIP-sectie van de kerk, het vak dat is bestemd voor hoogwaardigheidsbekleders van het Kremlin.

Het jongetje in de kerkbanken leek als twee druppels water op Vladimir Poetin. Om precies te zijn: op een beroemde zwart-witfoto van Poetin uit 1966, toen hij 14 jaar oud was. Het jongetje in de kathedraal was hooguit een jaar of elf. Maar de gelijkenis was verbluffend: de wat verongelijkte blik, de gevoelige mond, het slappe haar in een lok over het voorhoofd. „In de geheime laboratoria van het Kremlin hebben ze een tijdmachine gebouwd”, schreef de bekende Russische blogger Roestem Adagamov op Twitter.

De foto zorgde voor een golf van speculaties op Russische sociale media. Poetin heeft twee dochters, in 2017 is hij voor de tweede keer grootvader geworden. Maar dit jongetje was te oud om zijn kleinkind te kunnen zijn. Was dit de zoon die de Russische president volgens hardnekkige geruchten verwekte bij gymnaste en Olympisch kampioene Alina Kabajeva?

Het Kremlin zweeg. Het presidentiële apparaat doet geen mededelingen over het persoonlijke leven van de Russische president. Poetin laat er hoogst zelden iets over los.

Al bijna twintig jaar is het lot van ruim 144 miljoen Russen verbonden met de kleine KGB’er uit Sint-Petersburg. In het Rusland dat Poetin heeft geschapen is hij de enige politicus die ertoe doet. De tv-journaals berichten elke dag over hem. Toen de Russische president in maart 2015 tien dagen van het toneel verdween, was het onbehagen der natie tastbaar.

In de geheime laboratoria van het Kremlin hebben ze een tijdmachine gebouwd

Poetin is alom aanwezig. Maar Rusland weet bijna niets over het persoonlijk leven van zijn president.

Toen Poetin in 1975 in dienst trad van de KGB, hield hij dat verborgen. Ook voor cellist Sergej Roldoegin, zijn vriend voor het leven. Roldoegin had snel door hoe de vork in de steel zat. Maar ook toen hij er direct naar vroeg, gaf Poetin geen antwoord. „Ik ben een expert in human relations”, zei hij.

De gemiddelde Rus weet dat Poetins dochters Maria en Katerina heten. Dat hij gescheiden is van zijn vrouw Loedmila. Misschien weet hij dat Konni, zijn geliefde zwarte labrador, inmiddels is overleden. Sommige Russen weten dat hij ten minste twee andere honden heeft: Joemè, een Japanse Akita, en Buffy, een enorme Bulgaarse berghond.

Alle Russen weten dat Poetin een fanatieke sporter is – ijshockey is zijn nieuwe liefde. En waarschijnlijk kennen ze zijn favoriete nummer: ‘Kombat’ (‘Bataljonscommandant’) van Ljoebè, een oude sovjetband die nostalgische liederen zingt over oorlog en mannelijkheid.

Volgens een hardnekkig gerucht heeft Poetin meerdere dubbelgangers. Wie goed kijkt naar de beelden ziet een man die flink heeft laten sleutelen aan zijn uiterlijk. Het gegroefde voorhoofd en de diepe wallen uit de beginjaren van zijn presidentschap zijn strak getrokken. Door de plastische chirurgie zijn Poetins ogen kleiner, en heeft zijn gezicht aan expressie verloren. Soms lijkt zijn gelaat opgezet – een gevolg misschien van de botox-injecties die hij naar verluidt laat zetten.

Poetins favoriete nummer:

Niet alleen het gezicht van de Russische president is geconstrueerd, ook zijn openbare optredens zijn vaak fake. Als Poetin gaat duiken naar een verdronken Griekse stad in de baai van Taman (tegenover de Krim), dan zijn er van tevoren twee amfora’s in de zeebodem neergevleid. Als hij gaat ijshockeyen in het Olympisch stadion van Sotsji, dan struikelen de tegenstanders zowat over hun schaatsen: Poetin scoort alweer!

Afgelopen december maakte Poetin eindelijk bekend dat hij zich verkiesbaar stelde voor een vierde termijn als president. Dat deed hij op uitdrukkelijk verzoek van juichende arbeiders van de autofabriek GAZ, in Nizjni Novogorod. Maar niet alles is wat het lijkt: op de beelden is te zien hoe sommige ‘arbeiders’ rond Poetin oortjes dragen boven de blauwe werkkleding: bewakers van de geheime dienst.

Al achttien jaar schaaft Poetin aan zijn officiële imago: een sterke leider die orde op zaken heeft gesteld en Rusland weer een plek heeft gegeven op het wereldtoneel. Dat beeld mag niet worden bezoedeld. Zijn persoonlijke omgeving is onbenaderbaar. Zelfs de insiders die deze krant na vele weken aandringen te spreken kreeg, trekken een duidelijke lijn: géén persoonlijke details. „Daar lever ik geen commentaar op”, zegt voormalig premier Michaïl Kasjanov. „Dat is mijn principe.”

Poetin, de hooligan

Vladimir Vladimirovitsj Poetin werd op 7 oktober 1952 in Sint-Petersburg geboren – de stad die toen nog Leningrad werd genoemd.

Vader Vladimir Spiridonovitsj Poetin was een ongeschoolde arbeider, een veteraan van de Grote Vaderlandse Oorlog, mank vanwege de scherven van een Duitse handgranaat. De geboorte van Vladimir-junior was een onverwacht geluk. Vladimir en zijn vrouw Maria hadden al twee zonen verloren. Oleg overleed kort na de geboorte in het kraambed. Viktor stierf tijdens het beleg van Leningrad en werd begraven in een anoniem massagraf. Een derde kind had het echtpaar niet meer verwacht: Maria was al bijna 41 toen ‘Vova’ werd geboren.

In 2000 verscheen Poetins eerste ‘biografie’, eigenlijk niet meer dan een serie vraaggesprekken met Poetin en mensen uit zijn omgeving. Poetin beschrijft een armoedige jeugd: de éénkamerflat in een negentiende-eeuwse woonkazerne, de ratten in de donkere gangen, de vechtpartijen met de andere jongens op de binnenplaats.

Poetin, zo zei hij, wilde niet deugen. Het was de sport – judo en sambo, een Russische mengvorm van judo en worstelen – die hem structuur en discipline bijbracht. De jonge Poetin trainde al gauw elke dag, en schopte het tot judo-kampioen van Leningrad.

Dat is het beeld dat Vladimir Poetin graag van zichzelf schetst: van de gedisciplineerde sportman. Maar er was ook een andere Poetin: de hooligan. Toen hij twintig jaar oud was won zijn moeder een auto in de loterij en gaf die cadeau aan haar zoon. De student rechten reed hele dagen rond in de kleine Zaparozjets en was een gevaar op de weg. „Ik was een wilde chauffeur”, zei hij in 2000. Eenmaal reed hij iemand aan. Poetin ontkent het verhaal dat hij uit de auto sprong en achter de man aanrende.

Ik was een wilde chauffeur

In 1985 kreeg de 33-jarige Poetin ruzie in de metro van Leningrad. Niet voor het eerst: met zijn zwarte band judo was hij een vechtersbaas, die snel de confrontatie zocht. Ditmaal pakte het gevecht slecht uit voor de man die net vader was geworden, en was toegelaten tot de prestigieuze KGB-academie ‘Het rode vaandel’ in Moskou. Poetin brak een arm. De president loopt asymmetrisch: een stijve rechterarm, de linkerarm wijd uitzwaaiend. Volgens sommigen ligt dat trouwens aan zijn KGB-training: het pistool hou je rechts langs het lichaam.

Poetins zoveelste vechtpartij had gevolgen. De jonge KGB-officier was op weg naar de elite van de elite, inlichtingenofficieren die in aanmerking komen voor een post in het kapitalistische Westen. Maar op de KGB-academie vroeg men zich onderhand af of Poetin wel uit het juiste hout was gesneden.

„Hij heeft een slechte eigenschap die moeilijk valt te rijmen met de geheime diensten”, zo zei Sergej Roldoegin, tegen de Amerikaanse Poetin-biograaf Steven Lee Meyers. „Hij neemt graag risico’s.”

Poetin loopt asymmetrisch: een stijve rechterarm, de linkerarm wijd uitzwaaiend. Volgens sommigen ligt dat trouwens aan zijn KGB-training: het pistool hou je rechts langs het lichaam.

Poetin, de KGB’er

In 1968 verscheen een kleine atletische jongeman voor de poorten van het ‘Grote Huis’, het enorme hoofdkwartier van de geheime dienst KGB in Leningrad. Vladimir Poetin moest bij drie verschillende poorten aanbellen voordat er eindelijk iemand opendeed. Een vriendelijke officier vertelde Poetin dat de KGB helaas geen open sollicitaties in behandeling nam – de dienst zou hém wel benaderen. Bovendien moest Poetin eerst maar eens een studie afronden.

„Welke studie is het meest geschikt”, vroeg Poetin.

„Rechten”, zei de KGB-officier.

Vladimir Poetin was 16.

In 1968 zag Poetin een film die zijn leven voor altijd zou veranderen. Schild en zwaard is het verhaal van Sovjet-held Aleksandr Belov, die onder de schuilnaam ‘Johan Weiss’ spioneert in nazi-Duitsland. Voor de jonge Poetin was de film – eigenlijk een serie van vier films – een revelatie. Belov werd zijn held. Schild en zwaard stond niet op zichzelf. In die jaren schreef Joelian Semjonov boeken over de Russische superspion Max Otto von Stierlitz. In 1966 kwam er een tv-serie. Meer nog dan Belov werd ‘Stierlitz’ de James Bond van de Sovjet-Unie. Geen playboy zoals 007, maar een onzelfzuchtige held die handelde uit liefde voor het vaderland.

Poetin moest zes jaar wachten, maar in 1974 werd hij benaderd door een officier van de dienst. Hij trad toe tot de rangen van Belov en Stierlitz. Een superspion zou hij niet worden: al na een jaar aan de hogere KGB-academie werd Poetin gedetacheerd, niet in de Bondsrepubliek, maar in de DDR. Poetin bespioneerde niet de vijand, maar vooral de Oost-Duitse zusterdienst, de Stasi.

Vriend en vijand zijn het erover eens: de KGB heeft Poetin gemaakt tot wie hij is. „Natuurlijk hebben zijn jaren in de KGB hun stempel gedrukt”, vertelt een hoge regeringsfunctionaris die jaren met Poetin heeft gewerkt, maar anoniem wil blijven: „een bepaald beeld over wat moraal inhoudt, over welke middelen zijn geoorloofd. Geheime diensten leven nou eenmaal in hun eigen logica.”

Poetin heeft verteld over de methoden die hij als KGB’er inzette om demonstraties in Leningrad in de kiem te smoren – zoals in december, wanneer de dissidenten traditiegetrouw de opstand van de dekabristen tegen het tsaristische regime herdachten: „We verzamelden het lokale partijbestuur, de vakbonden, en de politie zette het terrein af. Dan kwamen wij met een fanfare, we legden zelf kransen. De buitenlandse journalisten en diplomaten keken toe, gaapten, en gingen naar huis.”

De KGB-methoden die Poetin beschreef in 2000 zijn ook nu nog dagelijkse praktijk. Poetin leeft in de cynische wereld van de KGB, zegt Michaïl Kasjanov, waarin niets is wat het lijkt en iedereen maar één belang heeft: eigenbelang. Als westerse leiders beginnen over mensenrechten en democratie, dan gelooft Poetin ze niet. „Hij denkt dat iedereen manipuleert en simuleert, net zoals in Rusland. Hij denkt dat alles en iedereen uiteindelijk te koop is.”

Poetin in het Kremlin. AP

Poetin, de hervormer

In februari 2000 zat econoom Andrej Illarionov tegenover Vladimir Poetin in diens buitenverblijf buiten Moskou, Novo-Ogarjovo.

Op de laatste dag van de twintigste eeuw was president Boris Jeltsin ineens afgetreden. Poetin was zijn opvolger, had Jeltsin gezegd. Maar de 47-jarige premier moest nog gekozen worden.

Rusland stond er rampzalig voor. De overgang naar een markteconomie had geleid tot negen jaar economische krimp. In 1998 was de overheid failliet gegaan. De pensioenen waren al maanden niet uitbetaald. Na een serie mysterieuze bomaanslagen in Moskou en andere steden was het Russische leger opnieuw Tsjetsjenië binnengevallen.

Poetin wilde van Illarionov weten hoe hij de economie moest hervormen. Maar toen kreeg hij ineens bericht: het laatste bolwerk van de opstandelingen in Tsjetsjenië was ingenomen. Poetin was opgetogen. Illarionov niet: „Ik zei meteen dat ik het misdadig vond wat hij in Tsjetsjenië deed.”

Poetin reageerde aangebrand, maar Illarionov nam niets terug, de gemoederen liepen hoog op. Het belangrijke gesprek over de Russische economie leek te zijn mislukt voordat het überhaupt was begonnen.

Toen vermande Poetin zich: „Andrej Nikolajevitsj, over Tsjetsjenië zullen we het niet meer hebben. Laat ons over de economie praten.”

Typisch Poetin, zegt Illarionov. In de omgang met anderen houdt de president altijd de controle. „Hij is een echte psycholoog – voor een deel is het talent, voor een deel heeft hij het zichzelf aangeleerd. Hij werkt altijd aan zichzelf.”

Andrej Nikolajevitsj, over Tsjetsjenië zullen we het niet meer hebben. Laat ons over de economie praten

Tijdens de eerste termijn als president begon Poetin aan een serie economische hervormingen die leidden tot een ongekende groeispurt van de Russische economie. De regering-Poetin privatiseerde grondbezit, voerde een nieuw belastingstelsel in met een ‘flat tax’ van 13 procent. Omdat de olieprijs steeg zat de staat – grootaandeelhouder in de Russische olie- en gassector – ineens financieel ruim in haar jasje. In Poetins eerste termijn groeide de economie met ruim 26 procent. In zijn tweede termijn met ruim 50 procent. Het gemiddelde inkomen van de Russen liep op van zo’n 80 tot 500 dollar per maand.

Poetin deed zijn uiterste best om goede relaties op te bouwen met het Westen.

„Welke minister er ook langs kwam – uit Frankrijk, Duitsland – Poetin praatte twee, drie uur met hen, veel langer dan het protocol vereiste”, vertelt de voormalige regeringsfunctionaris. „Ze begrijpen ons gewoon niet”, zei hij. „Pas later, toen er maar niets veranderde, kwam de teleurstelling.”

AP

Poetin, de autocraat

Vladimir Poetin kan goed luisteren, maar hij beslist in zijn eentje.

Economisch adviseur Illarionov herinnert zich een vergadering uit 2001. Premier Kasjanov en de regering hadden besloten dat Rusland om uitstel zou vragen van de betalingen op de enorme buitenlandse schuld. Illarionov had dat tijdens een persconferentie onacceptabel genoemd. De volgende dag hield Poetin crisisberaad in het Kremlin. Iedereen sprak zich uit voor uitstel: minister van Financiën Aleksej Koedrin, minister van Economische Zaken German Gref, premier Kasjanov. Illarionov kreeg het woord niet van Poetin, zo vertelt hij:

„Het duurde twee uur. Toen zei Poetin: bedankt, ik heb iedereen gehoord: vanaf morgen komt Rusland weer gewoon haar verplichtingen na. Kasjanov werd vuurrood: ‘Vladimir Vladimirovitsj …’ Maar Poetin onderbrak hem: ‘de beslissing is genomen. Voert u hem uit’.”

„In het begin ontbrak het hem aan bestuurlijke know-how”, zegt Kasjanov. „Maar hij heeft heel hard en ingespannen aan zichzelf gewerkt en werd heel snel een heel serieuze leider.”

Kasjanov gebruikt het woord ‘leider’ niet voor niets. „Ik noem hem geen politicus. Hij is een bestuurder. Elk debat is alleen een probleem voor hem.”

De grondwet die Jeltsin in de jaren negentig invoerde, geeft de Russische president vergaande bevoegdheden. De oppositie in het parlement werd al in Poetins eerste termijn buitenspel gezet. De Russische bevolking had het vooral druk met geld verdienen.

En dus beslist Poetin alles zelf. Het is zijn voornaamste zwakte, zo zegt de voormalige regeringsfunctionaris. „Hij is eerlijk gezegd geen topmanager. Hij heeft de neiging om beslissingen te nemen die in strijd zijn met zijn bredere strategie. Gewoon omdat dat vandaag nu eenmaal makkelijker is.”

Poetin, de censor

In augustus 2000 zonk de nucleaire onderzeeboot Koersk tijdens een oefening in de Barentszzee. De bemanning kwam om het leven, maar dat zou pas duidelijk worden toen het wrak weken later eindelijk werd geborgen. Het duurde dagen voordat Poetin terugkeerde van zijn vakantieadres aan de Zwarte Zee, de kritiek zwol aan. Poetin reisde af naar de noordelijke thuisbasis van de Koersk, maar een ontmoeting met nabestaanden liep uit op een publicitair debacle: de president, alleen op een podium tegenover een woedende menigte. Dat alles ongesneden op de Russische tv.

Poetin was woedend. „De televisie?’, riep hij na afloop, „Ze liegen, liegen, liegen!”

Poetin met nabestaanden van de ramp met de Koersk:

Poetin was al begonnen met de ontmanteling van de kritische zender NTV. In mei had de geheime dienst FSB een inval gedaan bij eigenaar Vladimir Goesinski. Dat najaar vluchtte de oligarch naar het buitenland. NTV werd overgenomen door Gazprom. In de jaren die volgden werden alle tv-zenders een voor een onder controle gebracht van het Kremlin.

Volgens de voormalige regeringsfunctionaris zat er geen bewust plan achter de censuur. „Poetin redeneerde zo: we willen politieke controle zodat de tv niet door een paar oligarchen kan worden misbruikt om de staat te ondermijnen. Het gaat om de drie grote tv-zenders, de rest interesseert ons niet. Maar daarna ging het stap voor stap verder. De vierde zender, een vijfde, TV-6, Ren TV. Maar alléén tv, zeiden we: radio en kranten zijn niet belangrijk. Maar daarna kwamen die ook aan de beurt.”

In 2003 werd Michaïl Chodorkovski aangehouden. De olietycoon was zich steeds meer gaan interesseren voor politiek, verschillende partijen in de Doema kregen geld van hem. Formeel was de aanklacht belastingfraude. Premier Kasjanov moest Poetin tot driemaal vragen naar de echte reden. „Hij zei: Chodorkovski wil controle over het parlement krijgen. Hij wil een machtswisseling.” Chodorkovski werd na een showproces in de gevangenis gegooid. Zijn oliebedrijf Yukos werd opgeslokt door staatsbedrijf Rosneft.

Toen Poetin in 2012, na vier jaar premier te zijn geweest, opnieuw president werd, gingen ruim honderdduizend Moskovieten de straat op. Er volgde een golf van repressie. Oppositieleider Aleksej Navalny werd in twee showprocessen veroordeeld wegens ‘fraude’.

Niet dat dat allemaal de bedoeling was. Poetin, zo zegt de voormalige regeringsfunctionaris, is heus niet de conservatieve dictator die het Westen van hem maakt. „Hij heeft veel progressieve dingen gedaan. Als hij de zaken rationeel benadert, is hij een progressieve, moderne man. Maar als hij handelt op instinct, dan is hij een man van het verleden. In dat opzicht weerspiegelt hij de Russische samenleving.”

Poetin, de godfather

Vladimir Poetin laat zich er op voorstaan dat hij een einde heeft gemaakt aan de macht van de oligarchen. Maar in de bijna twee decennia dat hij aan het bewind is, is Rusland afgezakt naar plaats 135 van de ranglijst van Transparency International, net boven Bangladesh en Guatemala. Westerse commentatoren noemen Rusland een ‘kleptocratie’.

Andrej Illarionov spreekt van een „economie naar Siciliaans model”, waar de vrije markt wordt gedomineerd door de regering en de veiligheidsdiensten. „Mijn goede vriend, de socioloog Volkov, heeft een boek geschreven: ‘autoritair ondernemerschap’. Journalisten zouden het ‘maffia’ noemen. Palermo aan de oevers van de Moskva.”

Na achttien jaar omringt Poetin zich nog altijd met dezelfde mensen. Zijn voormalige collega’s uit de KGB, zoals Aleksandr Bortnikov en Sergej Ivanov. De mensen die hij kent uit zijn jaren in Sint-Petersburg, zoals Igor Setsjin en Dmitri Medvedev. De oligarchen die hun geld hebben verdiend in de jaren negentig wordt geen strobreed in de weg gelegd – als ze de staat maar niet uitdagen. En er zijn nieuwe oligarchen ten tonele verschenen: zijn oude judo-vriend Arkadi Rotenberg, bankier Joeri Kovaltsjoek, oliehandelaar Gennadi Tymtsjenko.

Oppositieleider Aleksej Navalny brengt Ruslands politieke corruptie al jaren in kaart. „Dat Poetin corrupt is, is een feit”, zei Navalny in 2016 in een interview met deze krant. „Dat hij geld op naam van zijn vrienden zet, is ook een feit. Er bestaat geen bankrekening op zijn naam. Maar als Poetin zegt: maak een miljard over, dan doen ze dat.”

Volgens zijn vrienden geeft Poetin zelf niet erg om luxe. Zijn residentie buiten Moskou is geen ‘datsja’ à la Janoekovitsj, met gouden kranen, maar strenge sovjet-chique – spartaans haast.

Voor Poetin is loyaliteit een kernwaarde. De mensen die hem kennen omschrijven hem als iemand die zich oprecht druk maakt over zijn vrienden. Die vrienden hoeden zich ervoor dat vertrouwen te beschamen. „Het grootste scheldwoord voor hem is ‘verrader’,” zegt Illarionov. „Mensen als Litvinenko of Skripal zijn persoonlijke vijanden van hem, want zij hebben de geheime dienst verraden.”

REUTERS/Stefan Wermuth

Poetin, de man zonder missie

Poetin staat op om half negen. Maar de officiële werkdag begint pas om een uur of één.

NTV – tegenwoordig een relzender die de oppositie zwart maakt – bracht in 2013 een dag door met de Russische president.

We zien Poetin in de sportzaal van zijn residentie in Novo-Ogarjovo. We zien hem baantjes trekken terwijl een grijze Konni trouw wacht aan de rand van het zwembad. Pas na twaalven zet hij zich in de keuken aan het ontbijt – havermoutpap. De smakeloze sovjetkaas die onder cellofaan heeft liggen zweten, is voor de labrador aan zijn voeten.

Pas rond één uur vertrekt de colonne auto’s naar het Kremlin – als Poetin überhaupt naar Moskou gaat. Maar de gesprekken met ambtenaren en ministers duren tot diep in de nacht. Poetin is geen man van de klok: wie een afspraak met hem heeft moet meestal uren wachten.

Het Rusland dat hij heeft gecreëerd, is sterker dan hij ooit had durven dromen, maar minder modern dan hij waarschijnlijk had gehoopt.

In het centralistische Rusland van Poetin wordt tegenspraak niet geduld. Juist daardoor zijn grote delen van de samenleving in verval: het lokale bestuur, de rechtspraak, het maatschappelijke middenveld. Door de voortdurende confrontatie met het Westen en de sancties hapert de economie.

Het is nou eenmaal zo gelopen, zegt de voormalige regeringsfunctionaris. „Poetin maakt zich oprecht druk over Rusland. En natuurlijk wil hij de geschiedenis ingaan als iemand die het leven van mensen verbeterd heeft. Maar om nu te zeggen dat hij een grote strateeg is die al tien jaar handelt volgens een plan, nee.”

De functionaris: „Als je de Poetin van 1999 het Rusland van 2018 had laten zien en hem had gevraagd of dit is wat hij voor ogen had, dan zou hij hebben gezegd: ‘natuurlijk niet’. Er was geen plan. Het was instinct. Het instinct van de macht.”