Opinie

    • Birte Schohaus

Het grijze gebied tussen vergeven en vergeten

Zap Donderdag waren de laatste afleveringen te zien van ‘Nicolaas op oorlogspad’ en ‘Typhoon in Amerika’. De link tussen de twee programma’s stemt somber. Nog steeds hebben grote groepen mensen te maken met racisme en uitsluiting.

Nicolaas op oorlogspad (VPRO)

In aanloop naar 4 en 5 mei neemt het aantal oorlogsverhalen op de Nederlandse televisie geleidelijk toe. Naast de eindeloze herhalingen valt er nog steeds iets nieuws te vertellen. Al is het maar omdat er een nieuwe generatie televisiemakers is die het onderwerp ontdekt. Zoals Nicolaas Veul die in de laatste aflevering van Nicolaas op oorlogspad wilde uitzoeken waarom we toch nog steeds bezig zijn met die oorlog.

Het werd een persoonlijke zoektocht, aldus Veul zelf. Vroeger ging je een boek lezen als je ergens in geïnteresseerd was, als je heel fanatiek was dook je misschien de archieven in of volgde je een studie. Tegenwoordig maak je er een documentaire over. Als ik het niet weet, dan de anderen vast ook niet, lijkt de gedachte.

Ik twijfel niet aan Veuls oprechte interesse, maar voor iemand die altijd al gefascineerd is door de Tweede Wereldoorlog, lijkt hij soms nogal weinig over met name de nasleep ervan te weten. Zo verbaast het hem dat er iets bestaat als derde generatie trauma’s of het feit dat er neonazi’s zijn die afreizen naar graven van gesneuvelde Duitse soldaten om hen te eren.

Nu is er niets mis met verbazing. Vaak is dit de oorsprong van onderzoek en diepgravende analyses. In deze serie helaas niet. Veul is vooral onder de indruk. Bijvoorbeeld van een man die tijdens de vierdaagse van Nijmegen Duitse soldaten met een zelfgeschreven bordje tegemoet treedt. Hij wil niet dat zij een krans leggen voor gesneuvelde nazi’s. Zelfs een herbegrafenis hebben zij niet verdiend, het zijn immers misdadigers. Veul stelt hier geen vragen over en dat is een gemiste kans. Want hoe zit het dan bijvoorbeeld met gesneuvelde NSB’ers? En hebben nabestaanden van Duitse soldaten geen recht op herinneren? Betekent herinneren hetzelfde als eren?

Een uurtje later sloot rapper Typhoon in de laatste aflevering van Typhoon in Amerika ook een eigen zoektocht af. Die naar de nalatenschap van Martin Luther King in de VS. De link tussen de twee programma’s stemt somber. Nog steeds hebben grote groepen mensen te maken met racisme en uitsluiting. Je ziet in de VS wat er gebeurt als misdaden uit de geschiedenis lange tijd onbesproken en onverwerkt blijven.

Terwijl Veul tot de conclusie komt dat je óf moet vergeven en vergeten óf door moet blijven vechten, laat Typhoon zien dat er ook een grijs gebied tussen zit. Hij spreekt met een voormalige Black Panther die 43 jaar onschuldig in de gevangenis heeft gezeten. Hij zal nooit vergeven, laat staan vergeten, maar is zijn geloof in de mensheid niet verloren.

Het herbegraven van soldaten uit de Tweede Wereldoorlog is ook het onderwerp van een tweeluik van Andere Tijden (deel twee is zaterdag te zien op NPO 2). Het portretteert de bergings- en identificatiedienst van defensie, die er alles aan zet om anoniem begraven soldaten een naam te geven. De leden van deze dienst schoven ook aan bij Pauw en vertelden met passie over hun werk.

Hoewel zij het niet expliciet benoemden, lijkt voor hen hetzelfde voorop te staan als voor Typhoons zwarte strijder: menselijkheid. Zij willen de gesneuvelden teruggeven aan de mensen die van hen hielden. De zoektocht naar de identiteit en de confrontatie met de nabestaanden is juist een kans om het over dat grijze gebied te hebben en zowel het leed als het kwaad te benoemen. Pas dan kan een begin worden gemaakt met het verwerken van trauma’s.

Birte Schohaus vervangt deze twee weken Arjen Fortuin.
    • Birte Schohaus