Russische zakenruzie raakt Guatemala

Corruptie Schimmige zaken in het ene land (Rusland) dreigen de aanpak van corruptie in een heel ander land (Guatemala) ernstig in gevaar te brengen.

Irina Bitkov en haar dochter Anastasia Foto Meridith Kohut/The New York Times

Een internationaal veelgeprezen VN-commissie in Guatemala is speelbal geworden van een schimmig juridisch steekspel dat tot ver buiten de grenzen van het kleine Midden-Amerikaanse land reikt.

De mede door Nederland gefinancierde Commissie tegen Corruptie en Straffeloosheid (CICIG) ondersteunt al jaren de wankele rechtsstaat van Guatemala. Ze is opgezet door de Verenigde Naties omdat de Guatemalteekse justitie zelf nog geen 2 procent van alle misdaden vervolgd krijgt, en omdat boven- en onderwereld er nauw met elkaar verweven zijn. Met haar voortvarende aanpak maakte CICIG al vele machtige vijanden in het land. Maar dankzij brede internationale steun wist ze haar mandaat toch steeds verlengd te krijgen.

Nu ligt de commissie echter onder vuur in de Amerikaanse pers en politiek. Het verwijt: CICIG heeft zich door Moskouse staatsbankiers laten gebruiken om een Russische zakenfamilie in Guatemala op te sluiten.

Familie in de tang

De aantijging betreft Igor en Irina Bitkov en hun dochter Anastasia. De Bitkovs werden in Rusland rijk met hun houtkapbedrijf North-West Timber Company (NWTC), maar belandden in een slepend conflict met drie Russische staatsbanken. De ruzie escaleerde nadat de topman van een bank die de familie geld had geleend, een meerderheidsbelang in NWTC wilde. Bitkov sloeg het aanbod af. Toen begonnen de problemen.

In 2007 werd de toen 16-jarige dochter van de Bitkovs, Anastastia, ontvoerd, gedrogeerd en verkracht. Toen haar ouders aangifte deden, zei de politie dat het een ‘zaak van de staat’ was, waar ze zich niet mee kon bemoeien, vertelt de Guatemalteekse advocaat van de familie, Victoria Sandoval. Zij stelt dat de ontvoering op last van lokale autoriteiten werd uitgevoerd om de familie onder druk te zetten. Na betaling van losgeld werd het meisje vrijgelaten.

Hoewel Bitkov al een groot deel van de lening had terugbetaald, besloten de banken in 2008 tot een directe terugvordering van de restsom. Bitkov ging hierdoor failliet, waarna zijn bedrijf slachtoffer werd van een zogeheten raider attack. Dit is een vijandelijke overname waarbij een bedrijf opzettelijk tot bankroet wordt gebracht om de aandelen door te verkopen aan belanghebbenden binnen de lokale of nationale overheid. Het is een in Rusland veel voorkomende praktijk.

Bang en berooid vluchtten de Bitkovs naar Turkije. Daar aangekomen hoorden ze over de optie om de Guatemalteekse nationaliteit te verwerven. Voor 150.000 dollar kochten zij drie paspoorten. Naar eigen zeggen leek het een legale transactie, maar die veronderstelling kwam de familie duur te staan. Vorig jaar werden de Bitkovs in een omvangrijk proces rond de paspoortzwendel veroordeeld tot celstraffen van 14 en 19 jaar.

Onbewust slachtoffer

De Amerikaanse investeerder en mensenrechtenactivist Bill Browder trekt zich het lot van de Bitkovs aan. Hij is een prominent tegenstander van het Poetin-regime sinds zijn boekhouder Sergej Magnitsky in 2007 een megafraude bij de Russische overheid blootlegde, maar zelf in de gevangenis belandde en werd doodgemarteld. Sindsdien lobbyt Browder wereldwijd voor de Magnitsky-wet, waarmee buitenlandse tegoeden van mensenrechtenschenders kunnen worden bevroren.

Browder wist de afgelopen maanden met succes internationale aandacht te genereren voor het lot van de Bitkovs. Volgens hem zijn zij onbewust slachtoffer geworden van een criminele organisatie die handelde in paspoorten. Hij ziet in de zaak een voorbeeld van de wijze waarop Russische functionarissen ook buiten de eigen landsgrenzen vijanden opjagen, ditmaal via een gerenommeerde VN-commissie. Zo zou de Russische staatsbank VTB achter de vervolging zitten: volgens de Bitkovs zaten VTB-vertegenwoordigers zelfs in de rechtszaal tijdens hun proces.

Door Browders lobby verschenenen kritische stukken over de Bitkov-zaak en CICIG in de Angelsaksische pers. Vorige week hield de Amerikaanse Helsinki Commissie, die toeziet op mensenrechten, een hoorzitting over de zaak. De VS zijn de belangrijkste financier van CICIG. Browder bepleit dat die steun wordt opgeschort totdat de Bitkovs vrijkomen.

Daags voor die hoorzitting in Washington behaalden de Bitkovs een belangrijke juridisch succes bij het Constitutioneel Hof in Guatemala. Dat verklaarde het vonnis tegen hen nietig: als migranten hadden ze nooit vervolgd mogen worden voor identiteitsfraude. Ze kunnen nu snel vrijkomen.

CICIG heeft al vijanden genoeg

De reputatieschade voor CICIG is echter al geleden. Zo riep de Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal op de „rot binnen CICIG bloot te leggen”.

Zulke kritiek komt op een precair moment: de Guatemalteekse regering doet er al maanden alles aan CICIG en haar hoofdaanklager het land uit te werken. Dit nadat de commissie besloot een groot deel van de volksvertegenwoordiging en de zittende president Jimmy Morales te onderzoeken wegens corruptie. Morales reisde al een paar keer naar Washington om een eind te bepleiten aan CICIG.

„Er is geen bewijs dat de Bitkov-familie vervolgd is als gevolg van inmenging door de Russische regering”, schrijven anticorruptie-activisten, ngo’s en academici deze week in een brandbrief aan Amerikaanse Congresleden. „De niet-onderbouwde aantijgingen over bemoeienis uit Rusland versterken alleen diegenen in Guatemala die de bereikte vooruitgang in het aanpakken van corruptie teniet willen doen”, schrijven ze.

Browder erkent desgevraagd dat „er CICIG-lovers en CICIG-haters zijn”. Maar, zegt hij ook: „Ik ben agnostisch over CICIG. Tot twee maanden geleden had ik nog nooit van ze gehoord. Ik kijk naar deze zaak puur vanuit het perspectief van de Bitkovs die verschrikkelijk te lijden hebben gehad.”

    • Eva Cukier
    • Merijn de Waal