‘Auschwitz zat aan tafel en at elke avond een hapje mee’

Documentaire De documentaire Tedje & Meijer, de belofte van liefde is het aangrijpende verhaal van twee Joodse wezen die na de oorlog proberen samen iets van het leven te maken. Zij én hun kinderen zijn getekend door de oorlogservaringen.

Het Joodse echtpaar Van der Sluis, hoofdpersonen van de documentaire. Foto Merlijn Doomernik/bewerking NRC

Een jaar lang volgde documentairemaker Heleen Minderaa het Joodse echtpaar Tedje (90) en Meijer (91) van der Sluis en hun kinderen Mirjam en Ruben. De ouders hebben een innige liefdesband, zo sterk dat er voor het gevoel van de kinderen soms weinig ruimte voor hen overbleef.

Hoe kwam u op het idee om een documentaire te maken over dit echtpaar?

„Dat idee is gaandeweg ontstaan. Researcher Hetta van Coevorden had het idee om een documentaire te maken over de Gicol, de Gemeentelijk Inhaal Cursus voor Ondergedoken Leerlingen. De gemeente Amsterdam zat in 1945 enorm in haar maag met tieners die uit de onderduik kwamen en qua onderwijs een paar jaar achterliepen op hun leeftijdgenoten. Er werd een cursus opgezet om hen klaar te stomen voor reguliere scholing of een diploma. De vraag was: leven er nog mensen die die cursus hebben gevolgd en wat heeft die hun gebracht? Zo kwam ik in contact met Meijer en Tedje van der Sluis, die elkaar als 16- en 17-jarige op de cursus ontmoetten.

„Toen ik hen ontmoette, zag ik hóé zij aan elkaar gehecht zijn. Toen Meijer vertelde dat ze in 1996 waren geïnterviewd voor het project Survivors of the Shoah van Steven Spielberg, waarin beiden vertellen over hun oorlogservaringen, besloot ik mijn eigen beelden te combineren met die interviewfragmenten van twintig jaar geleden, toen Tedje nog helemaal helder was. Zo kon ik haar toch haar eigen stem geven in mijn documentaire.”

Centraal staat de hechte, bijna symbiotische liefde tussen Tedje en Meijer, die geen stap zonder elkaar zetten. Hoe verbindt u die band met hun verleden?

„Hun vergroeiing met elkaar zal wellicht te maken hebben met hun ontworteling in de oorlog. Meijer zat ondergedoken en verloor zijn familie, Tedje kwam in Vught en Auschwitz terecht en raakte ook haar familie kwijt. Beiden hadden helemaal niemand meer. Toen ze elkaar als tieners ontmoetten, beloofden ze elkaar samen weer iets van het leven te gaan maken. Het niet meer zonder elkaar kunnen voelt als een oplossing voor het nergens meer bij horen. Ze werden nieuwe grond voor elkaar.”

Na het zien van de film heb je als kijker veel vragen. Zoals: wat is nu de essentie van de documentaire?

„De film gaat over oplossingen die mensen vinden voor beschadigingen die ze oplopen en het feit dat die trauma’s ongewild en onvermijdelijk worden overgedragen op de volgende generatie. Meijer zegt: ‘We wilden onze kinderen niet in haat opvoeden, dus hebben we het woord Duitser niet genoemd’. De kinderen hebben dat anders ervaren. Zoals dochter Mirjam zegt: ‘Auschwitz zat aan tafel en at elke avond een hapje mee’. De ouders hebben oprecht hun best gedaan hun kinderen niet op te zadelen met hun ellende, maar dat is niet gelukt. Ik denk dat dat nu eenmaal zo werkt met trauma’s. Hoeveel liefde er ook is, er is ook een onvermogen om elkaar te beschermen. Daarover gaat deze film.”

Met welke problemen kampen de kinderen?

„De relatie tussen Tedje en Meijer is zó hecht dat hun kinderen daardoor het idee kregen dat er voor hen geen plek was in het gezin. Ook worstelden ze met het idee dat zij qua problemen nooit zouden kunnen tippen aan de vreselijke ervaringen van hun ouders; dat hun problemen per definitie peanuts zijn. Terwijl ze wel de hele dag werden geconfronteerd met de problemen van hun ouders. Als de dochter bijvoorbeeld vertelt dat zij op 10 juni terugkomt van vakantie, zegt haar vader: ‘Dat was de verjaardag van mijn zusje’. De zoon verwoordt de alomtegenwoordigheid van het verleden treffend als hij over omgekomen familieden zegt: ‘Alles wat er niet meer was, was constant aanwezig, maar niet bereikbaar en niet van mij’.”

De kinderen stralen soms boosheid uit over het verleden, maar houden ook heel veel van hun ouders.

„Ruben heeft letterlijk afstand genomen door rabbijn te worden in Zürich, waar nooit jodenvervolging heeft plaatsgehad. Hij zoekt de positieve band met het jodendom, zonder de zwaarte ervan in Nederland, met trauma’s en herdenkingen. Mirjam is mantelzorger voor haar ouders en doet er alles aan om hen bij elkaar te kunnen laten wonen nu beiden met gezondheidsproblemen kampen. ‘Dat hebben ze verdiend’, zegt ze daarover. Tegelijkertijd zou ze graag meer van het leven genieten nu ze met pensioen is. Ik denk dat iedere mantelzorger dat herkent.”

Is er een conclusie te trekken uit uw documentaire?

„Ik wil geen conclusies verbinden aan de beelden. Ik wil alleen de complexiteit laten zien. Ik denk dat buitenstaanders niet kunnen bevatten wat een diepe scheur in je leven betekent en kan bewerkstelligen in een gezin. In deze documentaire heeft iedereen gelijk en niemand schuld. Ik vind het prachtig dat de ouders een heel vredig naoorlogs leven hebben kunnen creëren en ook tragisch dat de kinderen toch veel last hebben van wat hun ouders is overkomen. Dit is dus wat oorlog doet.”

Tedje & Meijer: de belofte van liefde. Verhaal van een leven van opbouw na de oorlog. EO 2Doc, 4/5, NPO 2, 23.00u.

    • Friederike de Raat