Recensie

Melanie Bonajo eist respect voor aarde, mens en dier

Filminstallaties Haar films over onze consumptiemaatschappij zijn zo goed dat ze de sprookjesachtige installaties waarin je ze moet bekijken niet nodig hebben. Die maken het zelfs kitscherig.

Melanie Bonajo, beeld uit haar video Night Soil: Economy of Love (2015). Foto Melanie Bonajo, courtesy AKINCI

Het hoofdthema van Melanie Bonajo’s (Heerlen, 1978) tentoonstelling The Death of Melanie Bonajo in het Bonnefantenmuseum in Maastricht is Hebzucht. In een techno-kapitalistische samenleving is consumeren het belangrijkste doel van het bestaan. Kritiekloze burgers zijn we, die misschien wel bij mond belijden dat we tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk zijn, maar weigeren iets van onze welvaart op te geven voor ‘de ander’. Een jongetje zegt het in Bonajo’s semi-documentaire Progress vs Sunsets (2017) goed: „Ik wil best een minder luxe bestaan leiden, als tenminste iedereen dat doet..”

Dus gaan we door met het uitputten van de planeet en het misbruiken van andere mensen.

Wanneer komen we in opstand tegen dit destructieve systeem?, vraagt Bonajo zich af. Zij zet haar werk in om het publiek te inspireren tot bezinning op onze relatie met de natuur en onze relatie met andere wezens, menselijk en niet-menselijk. Al haar werken, zegt zij in kunstblad Metropolis M, „komen voort uit een gevoel van woede of onmacht, dat kan leiden tot een aanklacht”.

Melanie Bonajo, beeld uit haar video Economy of love (2015). Foto Melanie Bonajo, courtesy AKINCI

De films op de tentoonstelling gaan over alternatieve manieren van leven, net of net niet binnen de grenzen van wat wettelijk toelaatbaar is. De vorm van Bonajo’s werk is hybride: films verpakt in ludieke, sprookjesachtige totaal-installaties waar bezoekers tussen decorstukken en gezeten op kussen de films kunnen bekijken. In de films, vijf in totaal, worden documentaire gedeelten afgewisseld met geënsceneerde en geacteerde gedeelten. Er is veel tijd nodig om alles te zien, de films duren tussen een half uur en een uur.

Ritueel

In het werk van Bonajo figureren vooral vrouwen, ze is op zoek naar vrouwelijke archetypen, omdat zij vindt dat de stem van vrouwen nog steeds te weinig wordt gehoord. In Nocturnal gardening (2016), deel 3 van de trilogie van video-installaties Night Soil, zien we vrouwen die dicht bij de natuur leven, ver weg van de consumptiemaatschappij. Eén leeft met man en kind als jager-verzamelaars, ze zijn fulltime bezig met foerageren, plukken bessen en paddestoelen in de zomer, graven wortels op in de winter, tappen maple syrup uit de boom. Van de dieren die ze eten wordt alles gebruikt, de huid voor kleding, de zenuwen voor het naaien van de kleding. Wat dan nog overblijft wordt ritueel begraven. De vrouw en haar naakte dochtertje dwalen tussen hoge bomen, zonlicht tovert lichtvlekken op het mos, en de vrouw zwemt met bloemen getooid in een poel onder een waterval.

Melanie Bonajo, beeld uit haar video Night Soil: Fake Paradise (2014). Foto Melanie Bonajo, courtesy AKINCI

Een ander deel van de film gaat over een groep vrouwelijke Afrikaanse boeren, aangesloten bij de beweging Black Lives Matter. Zij hebben een gemeenschap gesticht die groente teelt, mensen in de omgeving van voedsel voorziet en les geeft in biologische landbouw. Alleen wie nederig is en oprecht respect heeft voor de aarde mag meedoen.

In Het Beloofde Varkensland worden mishandelde varkens opgevangen in een varkensparadijs. Ze zijn afkomstig uit de bio-industrie, of uit een studentenhuis waar ze leefden als huisdier. Het Beloofde Varkensland verwerft inkomsten uit therapeutische knuffel- en massage-sessies. We zien zakenlieden in kostuum in innige omhelzing met biggetjes in het stro, biggen en mannen zijn even blij.

Deel 2 van de trilogie, Fake Paradise (2014), vermengt op een absurdistische manier feit met fictie. Het gaat over therapieën die leiden tot spirituele verlichting, van het ayahuasca thee-ritueel dat, onder leiding van een sjamaan, resulteert in een hallucinogene trip, tot de vrijwillige en carnavaleske onderwerping aan een sprekende potplant.

Meisjeskunst

In de films van Bonajo worden de urgente problemen in onze samenleving verteerbaar gemaakt door humor en het groteske. In haar ideale wereld is de verbeelding aan de macht. Bonajo grijpt terug op de jaren zestig, met flower power, communes, zelfbevrijding door seks en LSD, en verbindt dit met de mogelijkheden van digitale technologie. Cyberspace en de psychedelische ruimte vloeien naadloos in elkaar over.

In de films slaagt Bonajo er heel goed in om ethische vraagstukken op een humoristische en zelfrelativerende manier aan de orde te stellen.

Manor Lux, een van de tentjes in het museum waarin Melanie Bonajo’s films worden vertoond. Foto Bonnefantenmuseum

Jammer genoeg wordt aan de films ernstig afbreuk gedaan door de installaties waarin ze zijn opgenomen. Alle museumzalen zijn als een fantasiewereld ingericht met tenten en felgekleurde decors. Melanie Bonajo maakt het soort quasi-naïeve meisjeskunst dat doet denken aan Pippilotti Rist en Tinkebell. Dit geacteerde meisjes-gedoe, de gespeelde naïviteit, en de doorgeschoten vormgevingsdwang, voegen niets toe aan de zeggingskracht van de films en doen die zelfs teniet.

Het ergst is dit bij Progress vs. Regress (2016), een film waarin hoogbejaarden geïnterviewd worden over vooruitgang en hedendaagse technologie. De interviews zijn interessant, de bejaarden worden geconfronteerd met gadgets zoals een selfie-stick: „Hee, nu zie ik mezelf – of ben ik dat niet?” De installatie met blauw licht, podiums en rolstoelen gaat echter nergens over en is overbodig.

Aan het slot van Nocturnal gardening pleit een Navaho-vrouw voor onzelfzuchtigheid en zegt zij dat, om de wereld te redden, de enige woorden die je hoeft te kennen zijn: „For others, for others, for others.” De boodschap van de film is indringend, maar de installatie is treurige kitsch.

Melanie Bonajo, beeld uit haar video Night Soil: Economy of Love (2015). Foto Melanie Bonajo, courtesy AKINCI
    • Janneke Wesseling