Fijne tv in Nederland: wel realistisch, niet moralistisch

Cliffhanger Er zijn geen goeden en slechten meer in Nederlandse tv-series, ziet .

Javier Guzman in ‘Van God Los: Rehab’ Foto (BNNVARA)

In de slotaflevering van de bijzonder geslaagde Nederlandse miniserie Exportbaby (KRO-NCRV) wordt een bijrol gespeeld door Betty Demoze als zichzelf. De in Ethiopië geboren jonge vrouw was eerder de hoofdpersoon van een reportage van Brandpunt, omdat ze haar adoptie bij de rechter aanvocht. In de fictieserie kijkt een gezin dat zich heeft laten beetnemen door kinderhandelaren in Oeganda naar de reportage en nodigt dan Betty uit om te praten met de eigen, in verwarring verkerende adoptiedochter.

De werkelijkheid, laat staan de actualiteit, sluipt zelden zo direct een fictieserie binnen. Nog steeds slaan boekverfilmingen, thrillers en kostuumseries eerder de maat. Dat was al zo in de jaren zeventig, toen Nederland voor het eerst overspoeld werd met dramaseries van eigen bodem. De meeste hadden een literaire oorsprong: Couperus, Bordewijk, streekromans, vaak verbonden met de levensbeschouwing van de betreffende omroep. Het Britse zogeheten gootsteenrealisme in bioscoop en tv, dat het leven van gewone tijdgenoten uit de arbeidersklasse verbeeldde, was aan ons land vrijwel voorbijgegaan.

Het was uiteraard de VARA die dat wilde veranderen. Hoofd drama Herman Fortuin bedacht Waaldrecht, een reeks op zichzelf staande verhalen met actuele thema’s, gesitueerd in een fictieve stad, maar vaak opgenomen in Gorinchem en Hardinxveld-Giessendam. Van de twee seizoenen (1973-74) staat slechts één aflevering op YouTube, met Engelse ondertitels, omdat daar toevallig Rutger Hauer een hoofdrol in heeft. Hij probeert een taxichauffeur (Frits Lambrechts) te vermoorden, omdat die getrouwd is met zijn minnares (Willeke van Ammelrooy). Het gaat om overspel, abortus, uitbuiting van zelfstandigen en vervreemding in het algemeen, maar meestal waren de onderwerpen nog meer nadrukkelijk van maatschappelijke aard: milieuvervuiling, gastarbeid, het democratisch tekort.

Een fragment van Rutger Hauer in Waaldrecht.

In het in een nieuwbouwwijk gesitueerde vervolg, Klaverweide (1975-77), met een corrupte aannemer als rode draad, werd het soms iets te schematisch. Beide series zijn vaak bespot, maar vormden ook een mijlpaal, een eerste stap in de richting van sociale tv-series, zoals die in veel andere landen al langer bestonden.

De samenleving een spiegel voorhouden, dat is ook bij uitstek een taak van de publieke omroep. Recente voorbeelden zijn twee reeksen single plays die al een paar jaar meegaan: Duivelse dilemma’s van HUMAN (afgelopen seizoen over asielzoekers en sexting) en Van God Los (BNNVARA).

Alle lof voor Van God Los

Vooral Van God Los, geïnspireerd op waargebeurde misdaden, kan niet genoeg geprezen worden. In het meest recente, vierde seizoen varieert het niveau van goed tot voortreffelijk. Creatief producent Jan Eilander (voorheen waren dat Pieter Kuijpers en David Lammers) rekruteerden veelal jonge, ambitieuze regisseurs en scenarioschrijvers om in echte filmtaal een moord, doodslag of poging daartoe te reconstrueren. De kijker kan zo in het hoofd en het hart kijken van de dader, ook al is er geen nadere toelichting meer online van forensisch psychiater Hjalmar van Marle, zoals bij het tweede en derde seizoen.

De trailer van Van God Los, seizoen 4.

Vaak gaat het om zaken die de krantenlezer zich vaag kan herinneren: de zogeheten Facebook-moord door een jonge huurmoordenaar, de Amsterdamse hoofdagente die met een dienstwapen haar ex-minnaar doodde, een poging tot moord op de echtgenoot van een alcoholverslaafde vrouw, gepleegd met hulp van haar minnaar uit de afkickkliniek.

Wat de moderne sociaal-maatschappelijke series goed maakt, is de afwezigheid van moralisme. Er zijn geen goeden en slechten, alleen mensen die uit begrijpelijke motieven heel verkeerde beslissingen nemen. Stereotypen van wat deugt en wat niet, die zijn er immers al genoeg.

Exportbaby (KRO-NCRV). Regie: Rita Horst. Afl 1-4. NPO Start Plus/NLZiet Waaldrecht (VARA). Regie: Nick van den Boezem. Afl ‘Taxi, meneer?’ (1973). YouTube Duivelse dilemma’s (HUMAN). Eindredactie: Kees Vlaanderen. Afl 1-2. NPO Start Plus/NLZiet Van God Los (BNNVARA). Gecreëerd door Pieter Kuijpers. Seizoen 1-3 op dvd. Seizoen 4 NPO Start Plus/NLZiet
    • Hans Beerekamp