Prehistorische stamsymbolen op tere gazellebotten

Archeologie In de late Oude Steentijd krasten mensen in het tegenwoordige Israël hun emblemen in de botten van gazellen.

Reconstructie van ‘streepjes-embleem’ op schouderblad van gazelle. Tekening PNAS

Maar liefst vijftien geschuurde en breekbare gazellebotten met streepjes erop zijn teruggevonden in vier verschillende grotten in Israël, allemaal tussen de 38.000 en 34.000 jaar oud. Het aantal streepjes op de dertien schouderbladen en twee tongbeenderen varieert tussen de 3 en 32. Een aantal van deze duidelijk symbolische objecten (gemaakt door moderne mensen) waren al langer bekend, maar een team van Israëlische, Franse en Spaanse onderzoekers heeft in de Hoyonim-grot in Galilea nog vier van deze aldus bewerkte botten ontdekt. In een artikel in de Proceedings of the National Academy of Science van deze week schrijven de archeologen, onder leiding van José-Miguel Tejero en Rivka Rabinovich, dat deze objecten waarschijnlijk als een soort identificatie kunnen hebben gediend – als een soort stamsymbool. Botten met streepjes zijn ook bekend uit Europa, en van vergelijkbare ouderdom, maar van veel meer verschillende dieren, en uit uiteenlopende regio’s, van de Krim tot Frankrjjk.

Soms zijn de streepjes geïnterpreteerd als een soort maankalenders. Maar die kalenderinterpretatie wijzen de archeologen hier af omdat de streepjes duidelijk in één keer zijn aangebracht, en niet bijvoorbeeld iedere dag één. Een goede analyse van de streepjes wordt overigens bemoeilijkt doordat vrijwel alle botten gebroken zijn; slechts één bot is ongeschonden gebleven (met 6 strepen).

Vergelijkbare ‘culturele identiteitssymboliek’ wordt ook als functie verondersteld bij de vaak teruggevonden doorboorde nassarius-schelpjes: in Zuid-Afrika en Marokko (ca. 80.000 jaar geleden) en Frankrijk (ca. 30.000 jaar geleden) – waarbij het onderlinge verband tussen deze gebieden overigens onduidelijk is. Uit Zuid-Frankrijk is een groot aantal ‘mandvormige’ kralen bekend, zo’n 38.000 jaar oud, die volgens sommigen als culturele ‘emblemen’ zouden hebben kunnen dienen.

In tegenstelling tot Europa zijn uit dit begin van het laat paleolithicum uit het Midden-Oosten weinig symbolische objecten bekend: wat bewerkte tanden die als hangers werden gebruikt. Vooral in West-Europa werd vanaf 45.000 jaar geleden een golf van symbolische voorwerpen geproduceerd, vooral beeldjes en rotstekeningen (waarvan de sociale functie overigens ook niet duidelijk is). Met deze gestreepte ‘emblemen’ op zorgvuldig vlakgeschuurde gazellebotten heeft deze periode in Israël ineens een heel eigen kenmerk, zo schrijven de archeologen.