Mosul na IS: literaire cafés en Nutella-zaken

Irak

Na het vertrek van Islamitische Staat is Mosul opener geworden, opener ook dan de tijd voordat IS de stad bezette.

Het succes van het café Book Forum in Oost-Mosul heeft al geleid tot de opening van een tweede café in dezelfde straat. Foto Ahmad MUWAFAQ/AP

Een hipsterwijk is er nog niet in Mosul. Maar met de opening van Book Forum, een prettig literair geïnspireerd café op een eerste verdieping in Oost-Mosul, is een begin gemaakt. Het succes van Book Forum heeft al geleid tot de opening van een tweede café in dezelfde straat. Er is ook een Nutella-winkel.

Wat de twee cafés gemeen hebben, is dat mannen en vrouwen er zomaar door elkaar zitten te keuvelen. Niet alleen was dat onmogelijk geweest in de periode toen IS hier de scepter zwaaide: het kon ook vóór IS niet, zegt Ali Baroudi, hoogleraar Engels aan de universiteit van Mosul die in Book Forum aan een waterpijp lurkt.

„Mosul is altijd een heel conservatieve stad geweest”, zegt Baroudi. „Cafés hadden een mannenafdeling en een familieafdeling. Dat we dit nu hebben is echt heel bijzonder, een lichtpunt. Het is een positieve reactie op IS: Mosul is opener geworden dan voorheen.”

Er is grote honger naar cultuur. Op de stoep voor de universiteit van Mosul is er elke vrijdag een boekenmarkt. Een van de laatste daden van IS was het in brand steken van de universiteitsbibliotheek. Sindsdien zijn uit de hele wereld boeken naar Mosul gestuurd. Hoogleraar Baroudi kreeg er 150 van de universiteit van Manchester, waar hij heeft gestudeerd.

In november was er al een vredesfestival in het voetbalstadion van de universiteit. Met muziek en dans – alles wat niet mocht onder IS. Er kwamen 25.000 mensen op af.

In Book Forum worden lezingen gehouden, concerten, boekdiscussies. Het café is een initiatief van Fahd Sabah, ook een hoogleraar aan de universiteit hier. Hij is er niet op de dag van ons bezoek maar hij zei eerder tegen persbureau AFP hiervan onder IS de hele tijd te hebben gedroomd. „Er is een tekort aan informatie, verlichting, nieuwe ideeën.”

Luit, viool en gitaar

Op maandag is er in Book Forum een feestje en concert van Awtar Nergal. De band, die ook op het vredesfestival optrad, viert dat het precies een jaar geleden is dat ze elkaar hebben gevonden, vlak nadat IS uit Oost-Mosul was verjaagd. Het is ook een afscheidsfeestje: ze gaan de volgende dag naar België, waar ze zijn uitgenodigd om op een festival te spelen – gevolg van een ontmoeting met VRT-journalist Rudi Vranckx, die eerder dit jaar muziekinstrumenten naar Mosul bracht.

Awtar Nergal – dat zijn Khaled (27), Mohammed (29), Hakam (29) en Mustafa (18). Ze spelen eigen composities op luit, viool en gitaar. Onder IS ging dat niet, of heel moeilijk.

„Khaled en ik speelden soms samen. Alleen als de generator aanstond en met alle deuren en ramen dicht”, zegt Mohammed eerder in het huis van Khaled, waar ze repeteren voor het concert in Book Forum.

Er waren vermoedens dat ik informatie doorspeelde aan het Iraakse leger. Er waren nep-executies, compleet met een videoteam. Psychologische foltering.

Mohamed

Het zat beiden niet mee onder IS: Mohamed is behalve muzikant ook advocaat, Khaled kapper. Beroepen die onder IS niet veel toekomst hadden. Mohamed zat een maand in een IS-gevangenis. „Er waren vermoedens dat ik informatie doorspeelde aan het Iraakse leger. Er waren nepexecuties, compleet met een videoteam. Psychologische foltering.”

Mustafa en Hakam leerden ze pas na de bevrijding kennen. Ook Mustafa kende problemen. „Ik ben pas vijf maanden voor IS begonnen met gitaar spelen. Een maand voor zij kwamen, heb ik mijn eerste compositie op Facebook gezet. Mijn broer zat bij de politie. Toen IS hem kwam arresteren en ze hem niet vonden, hebben ze mij in zijn plaats gearresteerd. Ze hebben mij geslagen en daarna laten gaan. Omdat mijn moeder ze daarom gesmeekt heeft, denk ik.”

Gitaar spelen durfde hij daarna niet meer. „Ik heb mijn gitaar naar vrienden in West-Mosul gesmokkeld. Daar ging ik af en toe spelen. Tot de gitaar vernield is bij een luchtaanval.”

Maar leven onder IS was bovenal verveling. „Je hebt heel veel tijd”, zegt Mustafa. „Ik heb een hele roman geschreven. Maar ik heb hem verbrand omdat ik bang was dat ze hem zouden vinden.”

Bermbom

De situatie vandaag in Mosul is beter dan vóór IS, zegt Mohammed. Beter dan voor IS, niet ónder IS. Het onderscheid is belangrijk. Want als IS in 2014 Mosul bijna zonder slag of stoot kon veroveren, was dat ook doordat het Iraakse leger zich zo weinig geliefd had gemaakt bij de bevolking.

„Als wij in die tijd iemand een bermbom zagen neerleggen, gingen we dat echt niet vertellen aan het leger”, zegt Mohammed, „want wij waren bang voor dat leger.”

„IS was een tsunami", zegt professor Baroudi. „En ik denk dat het van ons betere mensen heeft gemaakt. Je ziet veel jongeren die vrijwilligerswerk doen. Dat hadden we vroeger niet.”

Maar hij waarschuwt: „Het imago dat de mensen van Mosul in de rest van Irak hebben, moet gecorrigeerd worden. Wij waren niet allemaal collaborateurs onder IS. Mosul is ook slachtoffer.”

Op dinsdag nemen Khaled, Hakam en Mohammed uitvoerig afscheid van de vrienden in Book Forum. Alleen Mustafa blijft achter: hij kreeg als enige geen visum.