In Oost-Europa zet men zich al schrap

Netto-ontvangers Polen en andere Oost-Europese lidstaten vrezen EU-subsidie te moeten inleveren vanaf 2021, nu criteria veranderen. Zo dreigt verlies voor Oost-Europa.

In 2013 werden in Warschau de nieuwe Poolse Pendolino- hogesnelheidstreinen gepresenteerd. De treinen werden voor bijna een kwart gefinancierd door de EU. Foto’s Maciej Kulczynski, Aleksander Kozminski/EPA

In station Warschau-Centraal staat een blauwgrijze hogesnelheidstrein met spitse neus klaar om reizigers met 250 kilometer per uur naar het zuiden te brengen. De reis van het noordelijke Gdansk via Warschau tot in Krakau duurt vandaag vijfenhalf uur, twee uur minder dan toen de trein in 2014 in gebruik werd genomen. Het is een van de eerste hogesnelheidslijnen in Oost-Europa. Een kwart van de financiering kwam van de Europese Unie.

Voor de Unie als geheel is het nieuwe zevenjarige EU-budget ter waarde van 1.300 miljard euro, waarover lidstaten nu in Brussel onderhandelen, slechts een kostenpost van 1,1 procent van het Europese bruto nationaal product. Maar voor Oost-Europese netto-ontvangers is het effect enorm — vooral van de meer dan 350 miljard euro aan ‘cohesiefondsen’, bedoeld om sociaal-economische verschillen in Europa te verkleinen.

Nieuwe snelwegen, nieuwe harttransplantatiecentra, nieuwe zwembaden: overal in Oost-Europa markeren tegen de muur gespijkerde bordjes projecten die met Europees geld zijn gefinancierd. Voor veel burgers is het een van de meest tastbare resultaten van het EU-lidmaatschap.

Gefinancierd

„EU-fondsen hebben het leven beter gemaakt in Polen, tot diep in de provincie”, zegt Sebastian Plociennik, econoom bij het Poolse Instituut voor Internationale Aangelegenheden (PISM), een denktank gefinancierd door de Poolse regering.

Maar Warschau vreest, samen met andere Oost-Europese regeringen, in te moeten leveren vanaf 2021. In het ontwerp voor de Europese meerjarenbegroting dat de Europese Commissie deze woensdag presenteert, komt er minder geld beschikbaar voor de cohesiefondsen. Ook zouden criteria als migratiedruk en jeugdwerkloosheid belangrijker worden. Verwacht gevolg: winst voor Zuid-Europa, verlies voor Oost-Europa.

Bovendien voorziet het voorstel in een koppeling tussen de subsidies die een land ontvangt en het functioneren van de rechtsstaat. Zo wordt de EU-begroting een hefboom waarmee Brussel druk kan uitoefenen op regeringen die, zoals in Polen en Hongarije, op de ‘illiberale’ toer gaan en hun rechtspraak fundamenteel vertimmeren. Deze zogenoemde conditionaliteit geniet de steun van nettobetalers als Duitsland, Frankrijk en Nederland.

Schadebeperking

Voor Warschau en Boedapest wordt schadebeperking de inzet van de onderhandelingen. Polen, de grootste begunstigde in absolute termen, ontvangt tussen 2014 en 2020 77 miljard euro. Hongarije kreeg naar verhouding nog meer: daar waren EU-fondsen sinds 2014 goed voor 3 procent van het bruto binnenlands product en 43 procent van de publieke investeringen.

Lees ook: De Europese Commissie komt woensdag met voorstellen voor de eerstvolgende meerjarenbegroting. De richting is duidelijk: de EU-begroting moet niet alleen omhoog, maar moet vooral ook minder rigide en oubollig worden, zodat in Europees verband beter kan worden gereageerd op onverwachte gebeurtenissen.

EU-begrotingscommissaris Günther Oettinger verklaarde dat het opnemen van rechtsstatelijke voorwaarden in de begrotingsgesprekken noodzakelijk is. Onafhankelijke rechtbanken zijn immers nodig, stelde Oettinger, „om geld te kunnen terugeisen via de rechtbank in geval van corruptie of verduistering”. In veel Oost-Europese landen schat de Commissie het risico op corruptie hoog in; met de regering verknoopte elites verrijkten zich er de afgelopen jaren via Europese subsidies.

De Commissie hoopt dat de dreiging van conditionaliteit op zich al effect heeft. Zo lijkt de bereidheid van de Poolse regering toegenomen om te onderhandelen over haar controversiële juridische hervormingen. Die versterkten de greep van de nationaal-conservatieve regering op de rechtspraak en druisen volgens de Commissie in tegen de grondwet.

Maar kritische grondwetsdeskundigen verwachten weinig van dergelijke onderhandelingen. Over de fundamenten van de rechtsstaat kun je geen compromissen sluiten, zeggen ze. Bovendien hebben de effecten van de hervormingen hun doel al grotendeels bereikt. Zelfs als Warschau en Brussel een compromis bereiken, blijft het de vraag of de rechters die de regering volgens de Commissie op ongrondwettige wijze benoemde, hun positie zullen verliezen. Eerder won de Europese Commissie al een zaak tegen de Hongaarse regering voor het Europese Hof, nadat premier Viktor Orbán een groep hoge rechters met gedwongen pensioen had gestuurd. De Commissie kreeg gelijk, maar de gepensioneerde rechters kregen hun baan niet terug.

Een tandeloos ding

Ook het optuigen van het conditionaliteitsmechanisme zelf wordt een moeilijke oefening. Volgens de voorstellen zouden financiële sancties geopperd door de Commissie aangenomen worden, tenzij een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten tegen stemt. De kans is vrij groot dat het een tandeloos ding wordt, zegt de Slowaak Milan Nic, analist bij de Duitse denktank voor internationale politiek DGAP. „Het is best mogelijk dat we uiteindelijk mooie pr krijgen, waarbij de Commissie wat lijkt te doen aan de rechtsstaat, maar de middelen weinig efficiënt blijken.” Ook het gekorte bedrag zal uiteindelijk wel meevallen, denkt Nic: „Orbán heeft het wellicht al ingecalculeerd. En het wordt sowieso pas een probleem voor toekomstige regeringen.”

En toch. „Als de deal wordt dat Zuid-Europese landen die rijker zijn dan Polen of Slowakije meer krijgen”, zegt Plociennik, „kan dat tot frustratie leiden in Midden-Europa. Economisch gezien is deze regio een succesverhaal: de Tsjechen hebben de laagste werkloosheid van de EU. Het kan lijken alsof die landen gestraft worden voor hun succes.”

Ook Gergö Medve-Bálint, kenner van Europese fondsen bij de Hongaarse Academie voor Wetenschappen, waarschuwt: „EU-steun gebruiken als stok tegen lidstaten die zich ‘misdragen’, kan leiden tot verdere radicalisering.” Als de EU iets wil doen aan problemen als corruptie, kan ze volgens hem beter gericht werken. „Door striktere voorwaarden op te leggen aan de besteding van de fondsen en meer controle uit te voeren. Maar dat is onwaarschijnlijk omdat lidstaten zich hiertegen zullen verzetten.”

Correctie 02-05-2018: in een eerdere versie van dit artikel stond ‘Volgens de voorstellen zouden financiële sancties goedkeuring vereisen van de Commissie en een meerderheid van de lidstaten.’ Dat moest zijn: ‘Volgens de voorstellen zouden financiële sancties geopperd door de Commissie aangenomen worden, tenzij een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten tegen stemt.’

    • Roeland Termote