Had Beria niet beter Stalin kunnen opvolgen?

Na de dood van Stalin ‘The Death of Stalin’ toont hoe Chroesjtsjov de macht greep. Maar was de gehate Beria geen betere opvolger van Stalin?

Beria (rechts, Simon Russell Beale) en Chroesjtsjov (tweede van rechts, Steve Buscemi) in ‘The Death of Stalin’. De werkelijke Chroesjtsjov en Beria bevochten elkaar de macht in de Sovjet-Unie na Stalins dood. De cultureel benepen ideoloog Chroesjtsjov won van de hautaine cynicus Beria.

‘Ik heb mijn huiswerk gedaan”, zegt regisseur Armando Iannucci. Zijn satire The Death of Stalin herschikt en dikt in, maar binnen de perken van de dramatische vrijheid. Al leunt ook hij sterk op de memoires van Stalins dochter Svetlana en van de winnaar van deze paleisintrige, Nikita Chroesjtsjov.

Het verhaal van de winnaar, maar had verliezer Lavrenti Beria niet beter kunnen winnen? In de grafische roman en film is Beria een sinister monster, een pad: dik, kaal, geil, met uitpuilende ogen. Beria was inderdaad een sadist die recreatief arrestanten martelde en meisjes van straat ontvoerde om ze in een speciaal huis te verkrachten. Volgens Stalins dochter Svetlana was hij als enige geraffineerd genoeg om haar vader te manipuleren.

Tegelijk was Beria een hardwerkende, pragmatische en intelligente bureaucraat. Net als Stalin afkomstig uit Georgië, zuiverde hij de Kaukasus tijdens de Grote Zuiveringen. Als hoofd van de geheime dienst NKVD draaide hij dat permanente bloedbad terug omdat samenleving, economie en leger verlamd raakten, maar bleef hij belast met zuiveringen en deportaties van volken. De Goelag smeedde Beria om tot een min of meer functionele productiemethode om onder meer het kern- en rakettenprogramma te realiseren, na 1944 ook zijn verantwoordelijkheid.

Beria verloor na de oorlog geleidelijk zijn greep op het veiligheidsapparaat: mogelijk stond Stalin op het punt hem te zuiveren toen hij op 28 februari 1953 werd geveld door een beroerte. Beria handelde razendsnel: zijn bondgenoot Georgi Malenkov volgde Stalin op als premier, zelf werd hij eerste vice-premier en hoofd van de geheime dienst, politie en justitie. Grote rivaal was de voormalig partijbaas van Oekraïne en Moskou, Nikita Chroesjtsjov. Hij werd partijleider: Stalins oude functie, maar stevig uitgekleed.

In zijn ‘100 dagen’ na Stalins dood overrompelde Beria zijn collega’s in het Politbureau met liberale maatregelen. Hij staakte abrupt de zuiveringen, liet per decreet 1,2 miljoen gevangenen vrij, verbood marteling en ontmantelde grote delen van de Goelag. Ook maakte Beria een eind aan de russificatie van deelrepublieken, verzwakte hij de greep van de partij op de staat en zocht hij toenadering tot het Westen.

Beria bleek zelfs bereid Oost- en West-Duitsland te verenigen in een neutrale staat. Dat werd hem fataal: tegenwerking van het Oost-Duitse partijkader en een opstand van arbeiders verzwakte zijn positie. Al slaagde de coup van collega’s en het Rode Leger op 26 juni 1953 meer door geluk dan wijsheid. Omdat Beria’s mannen het Kremlin en Moskou controleerden, werd hij een dag lang op een toilet opgesloten en ’s nachts uit het Kremlin gesmokkeld, mogelijk in een opgerold tapijt. Beria werd in december geëxecuteerd wegens hoogverraad.

Lees hier de recensie van The Death of Stalin: Bulldogs onder Stalins tapijt

De winnaar van de machtsstrijd, Nikita Chroesjtsjov, ontpopte zich als een intellectueel beperkte en cultureel benepen ideoloog die internationaal blufpoker speelde tot hij de wereld in 1963 tijdens de Cubacrisis op de drempel van een kernoorlog bracht. Een jaar later werd hij afgezet: zijn erfenis was stagnatie onder een verkalkt partijapparaat.

Hing Beria alleen de liberaal uit om zich populair te maken? Misschien niet helemaal: ook na zijn dood bleef de geheime dienst, herdoopt tot KGB, een relatief verlicht deel van het staatsapparaat. Daar wist men hoe pover de planeconomie werkte: sommige historici vermoeden dat de hautaine cynicus Beria al vroeg de weg richting staatskapitalisme had ingeslagen. Toen de bejaarde KGB-baas Joeri Andropov in 1982 aan de macht kwam, bleek hij ook een hervormer die Michael Gorbatsjov naar voren schoof. Ex-KGB’er Poetin was vermoedelijk een man naar Beria’s hart geweest.