Europa op zichzelf teruggeworpen in handelsstrijd

Wereldhandel Terwijl landen als Australië en Zuid-Korea concessies doen aan Donald Trump, blijft de EU bij haar principes. Hoe houdbaar is die onverzettelijkheid?

Een staalfabriek in het Duitse Salzgitter. Foto Markus Schreiber/AP

Voor de handelspolitieke druk van Donald Trump is het gemakkelijk buigen. Gewoon beloven dat je minder naar de Verenigde Staten exporteert, en je krijgt geen importtarieven opgelegd vanuit het Witte Huis. Dat is wat steeds meer landen doen die worden geconfronteerd met de powerplay uit Washington. Maar – tot nu toe – niet de Europese Unie.

Dinsdag liep een tijdelijke vrijstelling af van de EU, Canada, Mexico, Australië, Argentinië en Brazilië op de importheffingen op staal (25 procent) en aluminium (10 procent) die de regering-Trump begin maart afkondigde.

De EU kwam, samen met Canada en Mexico, weg met een zoethoudertje: de vrijstelling wordt met een maand verlengd, tot 1 juni. Australië, Argentinië en Brazilië kregen daarentegen uitzicht op permanente vrijstelling van de heffingen. Ze hebben volgens het Witte Huis principeakkoorden getekend waarin ze beloven om zich te houden aan ‘vrijwillige’ quota. Er komt dan een maximum aan de hoeveelheid staal en aluminium die ze leveren aan de VS. Zuid-Korea kreeg eerder al zo’n permanente vrijstelling, in ruil voor een quotum. Canada en Mexico lijken bereid hun handelsakkoord NAFTA aan te passen om onder de heffingen uit te komen.

Vip-behandeling

Zo ontstaat een patroon: wie door de knieën gaat voor Trump, krijgt een vip-behandeling. Dat is nu precies wat de EU tot dusver weigert te doen. De Europese Commissie stelde dinsdag dat ze niet wil praten met het mes op tafel. „Als een aloude partner en vriend van de VS zullen we niet onder dreiging gaan onderhandelen.” Dat is ferme taal – en intussen gaat de voorbereiding van tegenmaatregelen stug door. Behalve een officiële klacht bij Wereldhandelsorganisatie (WTO) zijn maatregelen in de maak om de EU-markt voor staal en aluminium te beschermen. Ook is er een lijst Amerikaanse producten, waaronder jeans, sinaasappelsap en Harley Davidsons, waarop heffingen kunnen komen. Het gebeurt allemaal met een beroep op de regels van de WTO. Vorige week maandag sloot de EU zich ook al aan bij een zaak die China bij de WTO heeft aangespannen tegen de VS.

Waar komt de Europese onverzettelijkheid uit voort? En hoe houdbaar is die? Principes spelen een belangrijke rol. Europa hecht bijzonder aan het op regels gebaseerde handelssysteem dat, in WTO-verband, in de loop der jaren is gevormd. Geschillen moeten bij de WTO in Genève worden beslecht, zo is het idee in de Europese hoofdsteden. En niet door het eenzijdig aankondigen van tarieven vanwege ‘nationale veiligheid’, zoals de Amerikanen nu doen.

Confrontatiepolitiek

Met 28 leden en dus 28 meningen is de EU niet echt in de wieg gelegd voor het soort confrontatiepolitiek dat Trump nu laat zien. Europa zoekt dus nu instinctief de veilige haven van het internationale recht op. De EU zélf is een op regels gebaseerd samenwerkingsverband. Zo bezien staat er meer op het spel dan importtarieven op staal alleen. De ruzie raakt aan het wezen van de EU.

Tegelijk staat Europa hierin steeds meer alleen, als je kijkt naar de deals die andere landen wél gewoon met Trump sluiten. Een voor de hand liggende bondgenoot van Europa tegen de assertieve Amerikanen lijkt nu China te zijn, het land dat het voornaamste doelwit is van Trump. Alleen, een alliantie met China zou problematisch zijn. Want een groot deel van de verwijten uit Washington richting Beijing – de Chinese overproductie van staal, de hoge Chinese invoertarieven, het stelen door de Chinezen van westerse technologie - worden in Europa breed gedeeld.

De VS gedragen zich nú weliswaar niet, maar de Chinezen misdragen zich eigenlijk al jaren. Bovendien is en blijft de transatlantische relatie in economisch opzicht de grootste ter wereld. De EU had vorig jaar een handelsoverschot van krap 120 miljard euro met de VS, tegen een tekort van bijna 177 miljard euro met China.

Zo is de EU teruggeworpen op zichzelf en op de WTO, een organisatie die de VS overigens nog eens actief ondermijnen door benoemingen tegen te houden.

Gevoelig punt

De hele situatie is extra lastig voor de Duitsers, die geregeld doelwit zijn in Trumps toespraken. Zijn kritiek richt zich op het grote Duitse handelsoverschot met de rest van de wereld: de Duitsers exporteren veel, maar kopen zelf weinig. Een gevoelig punt, omdat hier ook binnen de EU al jaren veel ergernis over is. Niet alleen de VS, ook de EU zou er flink profijt van hebben als Duitsland de beurs eens wat meer zou trekken.

Eurocommissaris Günther Oettinger verdedigde het handelsoverschot van zijn land maandag op de Duitse tv. Dat auto’s van Porsche, Audi, BMW en Mercedez-Benz zo gewild zijn in de VS „heeft te maken met design en motoren, met kwaliteit”. Amerikaanse auto’s zijn gewoon niet zo goed, aldus de Duitser.

De regering in Berlijn maakt zich flink zorgen over de schade die de Duitse auto-industrie zou oplopen als het echt tot een handelsoorlog komt. Om de angel uit het conflict te halen bepleiten politici in Berlijn een nieuw handelsverdrag met de VS, een uitgeklede versie van het eerder mislukte TTIP. Dat zou dan gaan over het schrappen van specifieke tarieven, bijvoorbeeld voor auto’s. Zo kan Duitsland rustig auto’s blijven exporteren en kunnen Amerikaanse autoproducenten, anders dan nu, op gelijke voet Europa in.

Wisselgeld

Dat klinkt heel logisch - voor Duitsland. Bij het uitonderhandelen van grote, alle sectoren omvattende handelsverdragen dient een deal over de ene sector vaak als wisselgeld voor een deal in een andere. Wat Duitsland hier min of meer vraagt is dat alle EU-landen dat wisselgeld moeten gaan inleveren, ten behoeve van de Duitse auto-industrie. Het vraagt kortom om solidariteit, en het is maar de vraag of een land als Frankrijk daar veel voor voelt. De Franse president Macron vraagt óók al maanden om solidariteit, binnen de eurozone, die hij grondig wil hervormen. Maar in Berlijn stuit hij op weinig animo.

Dat wordt de echte uitdaging voor de Europese Commissie: kan het de eenheid binnen de EU bewaren? Tot nu behandelt Trump Europa in deze ruzie als één blok, maar wat als hij dat niet meer doet? Wat als hij specifiek tegen Duitse auto’s gerichte maatregelen begint te nemen? Dan kan er binnen de EU snel een zure sfeer gaan ontstaan.