Oplopende druk in brandgevaarlijke omgeving

Irandeal

Trump moet vóór 12 mei beslissen over de nucleaire deal met Iran. Vlak voor de deadline wordt hij door Europa en Israël in de tang genomen.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu, maandag bij zijn presentatie over Iran op het ministerie van Defensie in Tel Aviv. Foto’s Jack Guez/AFP

De Amerikaanse president Donald Trump wordt van twee kanten onder druk gezet. Door Europese regeringsleiders, die de deal die Iran heeft met de wereldgemeenschap over zijn nucleaire programma, willen behouden. En door de Israëlische regering die al lang van de deal af wil en maandagavond met politiek theater en vermeend bewijs van Irans kwade trouw zijn kant van de zaak nog eens onder de aandacht bracht.

De Iran-deal was ooit bedoeld om het Midden-Oosten te helpen stabiliseren. Nu is de deal onderwerp van een schimmig spel waarin de grens tussen diplomatie en propaganda niet altijd even duidelijk is. Duidelijk is wél dat hier verbeten vijanden tegenover elkaar staan in een brandgevaarlijke omgeving. Op het spel staat een van de belangrijkste internationale afspraken van de afgelopen jaren. Nu de deadline dichterbij komt loopt de spanning op.

1. Wat is de nucleaire deal en waarom is die zo belangrijk?

In 2015 kwam Iran met de wereldgemeenschap overeen af te zien van nucleaire activiteiten in ruil voor het opheffen van economische sancties. Er is jaren over onderhandeld en de afspraken hebben een looptijd van tien jaar. In het kader van het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) moet Iran bijvoorbeeld het aantal centrifuges, machines om uranium te verrijken, drastisch terugbrengen. Inspecteurs van het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie (IAEA) controleren of Iran zich aan de afspraken houdt.

2. Wat heeft Trump tegen de deal?

Trump verwijt Iran dat het zich niet aan de afspraken houdt. De Europeanen zeggen dat daar geen bewijs voor is. Trump vindt de deal ook te beperkt. Het gaat alleen om het nucleaire programma, niet over andere bedenkelijke activiteiten, zoals de ontwikkeling van ballistische raketten en bemoeienis met de oorlogen in Syrië en Jemen. Voorstanders van de deal zeggen dat deze bewust beperkt is tot het atoomprogramma omdat dáár de grootste dreiging van uitging en het al moeilijk genoeg was daar overeenstemming over te bereiken. Iran heeft de afspraak gemaakt met Europa, Rusland, China en de VS, maar in de VS staat de deal te boek als verworvenheid van president Obama. Ook dat is een reden voor Trump om zich tegen de deal af te zetten.

Lees ook de analyse van correspondent Jannie Schipper: Netanyahu zegt dat Iran heeft gelogen over kernwapenprogramma

3. Waarom bemoeit Israël zich er nu mee?

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu ziet Iran als een groot gevaar en was van meet af aan fel gekant tegen de afspraken. In Trump vond hij een medestander. Trump koos in het Midden-Oosten voor Israël en voor Irans aartsvijand Saoedi-Arabië. Hij toonde weinig liefde voor de Palestijnen en zocht de confrontatie met Iran. En net nu hij op het punt staat de internationale afspraak op te zeggen claimt Netanyahu definitief bewijs te hebben dat Iran de boel flest.

4. Waren de VS op de hoogte van de Israëlische vondst?

Ja. Netanyahu belde dit weekend met Trump en kreeg bezoek van de Trumps nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo.

5. Wat doen de Europeanen?

De Franse president Macron en Duitse bondskanselier Merkel hebben vorige week in het Witte Huis geprobeerd Trump op andere gedachten te brengen. Zondagavond spraken de twee telefonisch met de Britse premier May. Macron probeert Trump bij de deal te houden door de oorspronkelijke afspraak te verlengen en aan te vullen met afspraken over raketten en Iraanse activiteiten in de regio.

6. Wat vindt Iran?

Voor Teheran valt over de bestaande afspraak „op geen enkele wijze te onderhandelen”, maakte de Iraanse president Rohani zondagavond nog eens duidelijk. Het optreden van Netanayahu vond Teheran potsierlijk.

7. Was het optreden van Netanyahu de genadeklap voor de deal?

Trumps minister van Buitenlandse Zaken, Pompeo, zei dit weekend dat Trump van plan is de deal op te zeggen, behalve als de Europeanen verbeteringen kunnen aanbrengen. Met het overtuigende ‘nee’ van Teheran lijken de kansen op succes minimaal. Toch heeft het Élysée het nog niet opgegeven. Na een telefoongesprek van een uur tussen Rohani en Macron maakte Parijs zondag bekend dat de twee presidenten „de komende weken in principe zullen samenwerken om het akkoord van 2015” overeind te houden.

Het optreden van Netanyahu, die zijn informatie ook met Poetin, Merkel en Macron besprak, maakt de zaak nóg gecompliceerder. Als Trump bij de deal blijft, zet hij Netanyahu te kijk.

    • Michel Kerres